Beatrice Rana & Amsterdam Sinfonietta in Bach en Bridge

‘Omdat ik de meeste van mijn werken voor bepaalde mensen en voor het publiek heb moeten componeren, ben ik daar altijd meer beperkt geweest dan in de weinige stukken die ik alleen voor mezelf heb gemaakt. Ik heb zelfs soms belachelijke regels moeten volgen.’

Dat zijn woorden uit de autobiografie die Carl Philipp Emanuel Bach schreef in zijn woonplaats Hamburg in 1773. Daar was hij vijf jaar eerder neergestreken als Musikdirector van de vijf hoofdkerken, als opvolger van zijn ­peetoom Georg Philipp Telemann, een goede vriend van Bach senior.

‘Met bepaalde mensen’ bedoelde hij de Pruisische koning Frederik de Grote bij wie hij bijna dertig jaar in dienst was geweest als hofklavecinist. Doordat de fluit spelende ‘verlichte’ vorst steeds meer werd opgeslokt door oorlogen die hij zelf ontketende, stagneerde het culturele leven aan zijn hof in Berlijn en Potsdam. Vandaar dat Carl ­Philipp Emanuel Bach zijn ontslag in 1767 als een grote bevrijding ervoer en zijn benoeming in de vrije Hanze­stad Hamburg als een verademing. Een opdracht voor het schrijven van een serie symfonieën kwam daarom als geroepen.

Die kwam uit Berlijn van ambassadeur Baron Gottfried van Swieten, de in Leiden geboren Oostenrijkse diplomaat en zoon van Gerard van Swieten, de hofarts van keizerin Maria Theresia. Bach moest vooral geen rekening houden met speeltechnische moeilijkheden en muzikale modes, schreef Van Swieten, maar ‘zich volledig laten gaan.’ De baron ontving dan ook partituren vol spontane expressie, wisselende stemmingen, abrupte wendingen en gewaagde harmonische ‘excursies’: alles afkomstig uit Carls ader van Empfindsamkeit en Sturm und Drang. Een goede indruk geeft de hier gespeelde Symfonie in E groot. Het eerste deel is vol stralende en parelende strijkersfiguren maar is plots voorbij. Het tweede deel is zangerig, teder, smachtend en melancholiek, maar wordt bruusk gevolgd door de grove pennenstreken van deel drie met een hardnekkig ritme, dynamische contrasten en bizarre wendingen.

Naar het volgende werk is het een sprong in de tijd van ruim honderdveertig jaar, naar het Lament uit 1915 van de veel te onbekende Engelse componist Frank Bridge. Hij leeft misschien nog wel het meest voort in de Variations on a Theme of Frank Bridge (1937) van Benjamin Britten, leerling en protegé van Bridge. Voor zijn studie viool en compositie aan het Royal College of Music in Londen verliet Bridge zijn geboorteplaats Brighton. Zijn laatromantische stijl maakte na de Eerste Wereldoorlog plaats voor een radicaal moderner idioom onder invloed van Arnold Schönbergs leerling Alban Berg. Maar in de tijd van zijn Lament bevond Bridge zich nog in min of meer laatromantisch vaarwater. Had hij in Londen immers niet het vak geleerd van de Mendelssohn- en Brahms-apostel Charles Villiers Stanford? Bridge componeerde zijn Lament ter nagedachtenis aan het jonge meisje Catherine Crompton, dat samen met 1201 anderen verdronk toen de oceaanlijner Lusitania in 1915 voor de kust van Ierland werd getorpedeerd door een Duitse onderzeeër. Misschien kende Bridge het gezin, misschien zag hij in de krant een familiefoto na de tragedie, dat blijft onduidelijk. Het Lament is een spontane reactie op het gebeuren, aangrijpend, ingetogen en lyrisch.

Het was in Leipzig dat Carl Philipp Emanuel Bach onder het toeziend oog van zijn vader was uitgegroeid tot een virtuoos klavecinist en eigenzinnig componist. Daar werden hij en zijn oudste broer Wilhelm Friedemann door hun vader ingezet als solisten in zijn concerten voor één of meer klavecimbels. Die vonden plaats in Zimmermanns Kaffeehaus in de Katharinenstrasse nabij de Marktplatz, destijds de meest elegante straat van Leipzig. Daar leidde Bach senior vanaf 1729 op vrijdagavonden het Leipziger Collegium Musicum, een muziekgezelschap van studenten en beroepsmusici dat in 1701 door Telemann was opgericht. De ongeveer honderd luisteraars hadden gratis toegang en betaalden alleen voor de koffie, zo kwam de eigenaar uit de kosten.

Johann Sebastian Bach schreef geschiedenis met zijn klavecimbelconcerten, destijds een nieuw genre, omdat hij het klavecimbel bevrijdde uit zijn traditio­nele rol van begeleidings­instrument en in de schijnwerpers zette als solo-­instrument. Via zijn zonen en Haydn, Mozart en Beethoven zou het klavecimbelconcert uitgroeien tot een van de meest geliefde genres in de klassieke muziek: het ­pianoconcert. Sommige concerten schreef Bach nieuw, voor andere werkte hij oudere werken voor andere solo-instrumenten als viool of hobo om tot een versie voor klavecimbel. Zo is het Klavierconcert in E groot, BWV 1053 vermoedelijk een nieuwe gedaante van een ouder concert in F groot voor viool of hobo, al denken sommige onderzoekers dat Bach het oorspronkelijk voor klavecimbel schreef. En het Klavierconcert in D groot, BWV 1054 is Bachs arrangement van zijn eigen Vioolconcert in E groot, BWV 1042. In zijn Componirstube ging Bach gewetensvol en zelfbewust om met zijn notenmateriaal, zo ook bij het hergebruik voor deze concerten. Het was zijn strijd tegen de tand des tijds en tegelijk de creatie van een noviteit.

William Walton is internationaal de meest gewaardeerde Engelse componist van de generatie geboren omstreeks 1900. Midden jaren 1920 werd hij vanwege zijn voor Engelse begrippen progressieve muziek gezien als een enfant terrible, als een soort zevende lid van de Groupe des Six. Als muzikale ‘chroniqueur’ van grote Britse politieke gebeurtenissen schreef Walton feestelijke gelegenheidswerken (Crown Imperial uit 1937 en het Coronation Te Deum uit 1953) en werd hij een ‘nationale componist’, zoals zijn oudere landgenoot Edward Elgar. Waltons vaak lange melodieën doen denken aan de laatromanticus Jean Sibelius, maar er zijn ook invloeden te horen van Erik Satie, Claude Debussy, Sergej Prokofjev, Igor Stravinsky en Paul Hindemith. Waltons subtiele ritmen en briljante orkestratie veroorzaken veelvuldig overrompelende effecten.

Midden jaren 1920 werd Walton vanwege zijn voor Engelse begrippen progressieve muziek gezien als een enfant terrible.

Zijn Sonate voor strijkers is het gevolg van een ontmoeting met dirigent Sir Neville Marriner in een Londens hotel. Marriner wilde van Walton een werk om met zijn Academy of St. Martin-in-the-Fields uit te voeren, maar Walton voelde daar niets voor. Na lang aandringen werd het een orkestratie en uitbreiding door Walton en Malcolm Arnold van Waltons Strijkkwartet in a klein uit 1945-47, die onder de titel Sonate voor strijkorkest in 1972 door de Academy en Marriner haar première beleefde. Was het enfant terrible weer in de schoot van de traditie weergekeerd? Want sommige commentatoren meenden hier een late Beethoven te horen of dachten dat Sir William een zoon van Brahms was geworden. Die indruk wordt het meest overtuigend weggevaagd in het ritmisch gepeperde laatste deel, waar Stravinsky over Waltons schouder lijkt te hebben meegekeken.