Bartók en Wereldpremière Macmillan bij Het Concertgebouworkest

Hoe vraag je een componist om een concert voor je te schrijven? En hoe studeer je deze gloednieuwe muziek? Beitske de Jong interviewt Jörgen van Rijen over de voorbereidingen op 'zijn' concert. 

tekst: Carine Alders

Nadat de vader van de zevenjarige Béla Bartók op jonge leeftijd stierf, verhuisde het gezin met grote regelmaat naar verschillende streken in het grote Hongaarse rijk, op zoek naar werk voor moeder en goede ­scholing voor de kinderen.

Vanuit Poszony (nu Bratislava in Slowakije) bezocht Bartók als tiener het conservatorium in Wenen, waar hem onmiddellijk een beurs aangeboden werd. Hij koos echter voor Boedapest, waar hij piano en compositie studeerde en onder de indruk raakte van componisten als Franz Liszt, Richard Wagner en Richard Strauss.

Zijn interesse in volksmuziek ontstond na zijn studie, op het platteland van Slowakije in de zomer van 1904. Met zijn vriend Zoltán Kodály begon hij dat jaar met het ­verzamelen van volksmelodieën. Vanaf die tijd trok Bartók er elk jaar in de zomer op uit met zijn Edison fonograaf.

Zelfs toen in augustus 1919 Roemeense soldaten zijn huis bezetten, kon hij het niet laten hen te laten zingen en hun melodieën op te schrijven. In de ­winter speelde hij de wasrollen af, noteerde en ordende hij de muziek en studeerde hij Roemeens en Slowaaks.

Componeren deed hij voornamelijk ’s nachts. Tussen 1908 en 1911 schreef hij een groot aantal korte werken voor piano solo, zijn stijl werd sterk beïnvloed door de volksmuziek.

Aan het begin van de grote depressie kon het gezin Bartók de eindjes maar met grote moeite aan elkaar knopen en Bartók besloot in 1931 een aantal van zijn meest populaire pianocomposities uit deze vroege periode te orkestreren onder de titel Hongaarse schetsen.

Over de ‘Berendans’ schreef hij in 1928 vanuit Amerika aan zijn moeder: ‘De muziek maakt hier tot nu toe iedereen aan het lachen.’ Het is de verklanking van een beer die danst naar het lied van zijn temmer en gromt op het slaan van de trommel.

De ‘Varkenshoedersdans’ was in 1908 een van de eerste composities waarin Bartók putte uit zijn volksmuziekcollectie.

Het katholieke geloof speelt een belangrijke rol in de muziek van Sir James MacMillan, net als zijn Schotse achtergrond. Zo ook in het tromboneconcert dat hij componeerde op verzoek van Jörgen van Rijen, solotrombonist van het Koninklijk Concertgebouworkest.

Aan het begin van dit eendelige werk klinkt een thema van zeven noten in drie verschillende toonhoogtes, alsof de muziek uit een hogere wereld tot ons komt. In de langzame opening herhaalt dit ‘heilige’ thema zich in verschillende verschijningsvormen.

De belangrijkste tegenstem is de hoge, expressieve melodie van de trombone. Deze melodie daalt af naar het normale bereik van de trombone, terwijl de begeleiding steeds onrustiger wordt. De passage mondt uit in een dansante, scherzo-achtige variatie op het openingsthema.

Deze markante ritmische passage komt abrupt tot stilstand als de langzame tegenstemmen uit de opening terugkomen in de fluitpartij. Nu neemt een nieuw dansritme de muziek over, met de vloeiende bewegingen van een wals, opnieuw een variatie op de openingsmelodie.

Beetje bij beetje wordt de breekbare elegantie ondermijnd door snelle, gehaaste bewegingen in de lage instrumenten. De puls wordt steeds sneller, paniek breekt uit; tot een vierstemmig trombone-ensemble de rust laat terugkeren.

Niet voor lang, want al snel raast de muziek weer voort onder het loeien van een sirene. Het vierstemmige kwartet dat eerder in de trombones klonk wordt nu vertolkt door altviolen: de aankondiging van het langzame deel van het concert.

Wat begint met het karakter van een hymne, ontwikkelt zich tot een kamermuziekachtig gesprek tussen de solotrombone, een hoorn en twee cello’s. De componist geeft hierbij aanwijzingen als ‘delicaat en van ver’, ‘expressief’ en ‘verdrietig’.

Aan het eind van deze passage klinkt een nieuwe, etherische versie van het openingsthema, de brug naar de laatste dansante passage met opdringerige strijkers en een virtuoze trombone. De slotcadens is niet – zoals gebruikelijk – voor de solotrombonist alleen, maar is eerder een half geïmproviseerd gesprek tussen de vier trombonisten.

Een kort slot brengt de hymne-achtige sfeer terug. Het concert is gecomponeerd ter nagedachtenis aan Sara Maria MacMillan, kleindochter van de componist. Zij overleed begin 2016.

Muziek speelde in Antonin Dvořák jeugd op het Boheemse platteland een ­belangrijke rol; bijna iedereen speelde wel zither, trompet of viool. Bij de Tsjechische Opera in Praag was Dvořák getuige van de eerste opera’s van Bedřich Smetana, wat zijn liefde voor ­Tsjechische muziek deed opbloeien.

Hij hechtte bovendien zeer aan zijn Tsjechi­sche identiteit: een uitnodiging om lid te ­worden van de German Artists’ Club in Londen weigerde hij beleefd en met zijn uitgever Simrock maakte hij ruzie over de Duitse afkorting ‘Anton’ van zijn naam op de ­partituren.

Toen in 1884 een groep anti-Habsburgse Hongaarse Tsjechen vanuit Boedapest per trein een bezoek bracht aan Praag voor een festival in het Nationaal Theater (een politiek getinte manifestatie), volgde Dvořák met belangstelling het wel en wee van de treinreizigers.

In juni van dat jaar had hij juist een bijzonder eervolle opdracht gekregen van de London Philharmonic Society om een symfonie te componeren bij zijn benoeming als erelid. Boven het hoofdthema van het eerste deel schreef hij in het manuscript: ‘Dit thema kwam in mij op toen de ceremoniële trein uit Pest in 1884 arriveerde op het station.’

En toch liet Dvořák juist voor deze symfonie de gewoonte los om uit de hem zo dierbare Slavische folklore te putten. Misschien was het omdat zijn goede vriend Johannes Brahms ervan uitging dat deze symfonie vast heel anders zou worden dan de voorgaande.

Misschien dacht hij dat hij zich voor deze gelegenheid van een meer internationale muzikale taal moest bedienen. Het publiek bij de première op 22 april 1885 in St. James Hall – gedirigeerd door Dvořák zelf – was enthousiast. Een Londense criticus vond de symfonie zelfs beter dan de muziek van Brahms.

Een triomftocht door Europa volgde, maar het zou nog tot 1925 duren voordat de muziek voor het eerst in Het ­Concertgebouw zou klinken.