Barok op zondagmiddag: Solomon's Knot
Solomon's Knot
Dit concert maakt deel uit van de serie Barok op Zondagmiddag.
Dit concert wordt voorzien van boventiteling.
Johann Sebastian Bach (1685-1750)
Motet ‘Singet dem Herrn ein neues Lied’, BWV 225 (1726-27)
Singet dem Herrn ein neues Lied
Wie sich ein Vater erbarmet
Gott, nimm dich ferner unser an
Lobet den Herrn in seinen Taten
Alles, was Odem hat, lobe den Herrn
Motet ‘Der Geist hilft unser Schwachheit auf’, BWV 226 (1729)
Der Geist hilft unser Schwachheit auf
Der aber die Herzen forschet
Du heilige Brunst, süsser Trost
Halleluja
Motet ‘Jesu, meine Freude’, BWV 227 (1723)
Jesu, meine Freude
Es ist nun nichts
Unter deinen Schirmen
Denn das Gesetz des Geistes
Trotz dem alten Drachen
Ihr aber seid nicht fleischlich
Weg mit allen Schätzen
So aber Christus in euch ist
Gute Nacht, o Wesen
So nun der Geist
Weicht, ihr Trauergeister
Motet ‘Fürchte dich nicht’, BWV 228 (1726?)
Fürchte dich nicht, ich bin bei dir
Fürchte dich nicht, denn ich habe dich erlöset
Herr, mein Hirt, Brunn aller Freuden
Fürchte dich nicht, du bist mein
er is geen pauze
einde ± 16.10 uur
Met dank aan het Kleine Zaal Fonds.
Toelichting
Toelichting
door Lonneke Tausch
Zou het woord ‘motet’ afgeleid zijn van het Franse ‘mot’ (= woord), of van het Latijnse ‘motus’ (= beweging)? Voor beide valt wat te zeggen: het overbrengen van tekst is waar een motet vooral toe dient, en in een motet bewegen verschillende gelijkwaardige koorpartijen voortdurend om, over en door elkaar heen.
Het motet was sinds circa 1200 een belangrijke vorm in de vocale polyfone muziek, en ook Johann Sebastian Bachs vele componerende voorvaderen leverden talrijke motetten af. Al werd het genre halverwege de achttiende eeuw gaandeweg als iets ouderwets gezien, de zes exemplaren BWV 225-230 die van Johann Sebastian Bach zijn overgeleverd groeiden uit tot een hoogtepunt in de lutherse kerkmuziek. Ze dateren (misschien op eentje na) van het eerste decennium dat Bach in Leipzig de post van Thomascantor bekleedde (1723-1750). Het belangrijkste muziekwerk in de kerkdiensten was inmiddels de modernere , een stuk vol afwisseling dat reflecteerde op de preek van de liturgische week. Zorgen dat er wekelijks een nieuwe cantate op de lessenaars lag was een van de kerntaken van de Thomascantor. Motetten werden nog wel gezongen als opening van de dienst, maar daarvoor hoefde Bach geen eigen werk te schrijven: het was staande praktijk om daarvoor iets te kiezen uit het Florilegium Portense (1603), een repertoirebundel vol oude meesters die in de bibliotheek stond van de cantorij.
Bachs zes motetten BWV 225-230 zijn waarschijnlijk allemaal gemaakt voor bijzondere herdenkingen. Zo weten we dat Der Geist hilft unser Schwachheit auf, BWV 226 een opdracht is geweest voor de ‘Gedächtnispredigt’ op 20 oktober 1729 voor de overleden Johann Heinrich Ernesti, rector van de Thomasschule. Voor het uitbundige Singet dem Herrn ein neues Lied, BWV 225 moet een vrolijkere aanleiding hebben bestaan: misschien was het de verjaardag van Friedrich August I, de keurvorst van Sachsen, die in 1727 van een ernstige ziekte was hersteld.
Na Bachs dood werd er met zijn honderden cantates al gauw niet veel meer gedaan. De zes motetten daarentegen bleven op het repertoire. Zo kon het gebeuren dat Wolfgang Amadeus Mozart, in april 1789 op bezoek in Leipzig, het Thomaner jongenskoor het motet BWV 225 hoorde zingen. Hij was er erg van onder de indruk en schijnt iets te hebben geroepen als ‘Wat is dit? Hier kun je nog eens wat van opsteken!’ Het was Bachs leerling en opvolger aan de Thomasschule Johann Friedrich Doles geweest die Mozart had uitgenodigd, en deze zelfde man nam Bachs motetten later mee naar Berlijn toen hij daar directeur werd van de Singakademie. Al in 1803 verschenen ze in druk, als eerste onderdeel van Bachs vocale nalatenschap.
Waren oudere motetten doorgaans , in de gingen instrumentalisten meespelen. In eerste instantie verdubbelden ze de zanglijnen (‘colla parte’), maar later kregen ze steeds zelfstandigere partijen. Zo is bijvoorbeeld uit bewaard gebleven bladmuziek van het dubbelkorige BWV 226 op te maken dat het ene koor door strijkers en het andere door blazers (hobo’s en ) werd vergezeld. Die dubbelkorigheid trouwens – in BWV 225, 226, 228 en 229 – had Bach waarschijnlijk vooral opgedaan uit het werk van zijn oudere vakgenoot Heinrich Schütz (1585-1672). Hij op zijn beurt had de techniek van de ‘cori spezzati’ naar Duitsland mee teruggebracht van zijn studietijd bij Giovanni Gabrieli in Venetië.
Het deemoedige Jesu, meine Freude, BWV 227 dateert van kort nadat Bach als cantor in Leipzig was geïnstalleerd. Het is met twintig minuten en elf delen het meest uitgebreide motet van de zes, en als enige vijfstemmig. De kern van de tekst, precies in het midden van het motet verwerkt in een grootse dubbelfuga, komt uit de verzen van Romeinen 8, de begrafenispreek: ‘Ihr aber seid nich fleischlich, sondern geistlich’, oftewel ‘al sterft uw lichaam, uw geest blijft levend’. Een opvatting die uitstekend paste in een lutherse rouwdienst, al weten we niet concreet voor wie dit motet bedoeld is geweest.
Van het laatste motet dat vandaag op het programma staat, Fürchte dich nicht, BWV 228, wordt tegenwoordig aangenomen dat het al is ontstaan in de tijd dat Bach in Weimar woonde en werkte (1708-17). Er is wel beweerd dat het in Leipzig voor het eerst tot klinken kwam op 4 februari 1726 bij de uitvaart van Frau Stadthauptmann Packbusch, maar zeker is dat niet. In de vier allerlaatste maten van de bassen van koor I – op de woorden ‘Fürchte dich nicht, fürchte dich nicht’ – gebruikt de componist (zij het een terts verlaagd) zijn bekende naammotief BACH (de tonen b en h zijn in het Duits bes en b), als om de overledene op het uur U niet alleen te laten.
Biografie
Solomon's Knot, ensemble
Het Engelse collectief Solomon’s Knot blaast oude muziek nieuw leven in door podiumconventies te verleggen. De zangers en instrumentalisten musiceren uit het hoofd en werken zonder . Hun doel: innovatieve liveoptredens combineren met een nauwgezette muzikale voorbereiding om de luisteraar een intense en emotionele ervaring te bezorgen.
Artistiek leider is de Brits-Zwitserse bas-bariton Jonathan Sells. Solomon’s Knot, opgericht in 2008, is sinds 2023 ensemble in residence van Wigmore Hall in Londen en is veelvuldig te gast op internationale festivals als het Bachfest Leipzig, het Festival International Bach Montréal, de Händel-Festspiele Halle, de Bachwoche Ansbach en het London Handel Festival. Daarnaast trad de groep op in onder andere het Barbican Centre in Londen, het Concertgebouw Brugge, De Bijloke in Gent en tijdens de BBC Proms.
Het gezelschap heeft alle grote vocale werken van Bach uit het hoofd ingestudeerd en werkt regelmatig samen met regisseurs, beeldend kunstenaars, choreografen en componisten – om uitgedaagd te worden en te leren van wat zij doen.
In 2019 verscheen het debuutalbum Magnificat, met muziek van Schelle, Kuhnau en Johann Sebastian Bach. Daarna volgde een reeks bekroonde opnames, waaronder Bach Motets (2023), George Jeffreys: Lost Majesty (2024) en Bach’s Horns (2025). Solomon’s Knot treedt voor het eerst op in Het Concertgebouw.
