Bariton Andrè Schuen in Schumann, Wolf en Martin

tekst: Frits Vliegenthart

Hoogstaande poëzie leidt vaak tot hoogstaande liedkunst. Drie grote dichters uit het Duitse taalgebied staan in dit programma centraal: Heinrich Heine (1797-1856), Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) en Hugo von Hofmannsthal (1874-1929).

Heine kwam uit een familie van textielhandelaren. Met tegenzin ging hij rechten studeren, maar met des te meer enthousiasme hield hij zich bezig met geschiedenis en filosofie. Heine bezocht de universiteiten van Bonn, Berlijn en Göttingen. De politieke opvattingen van deze scherpe geest waren te progressief voor zijn vaderland, en in 1831 vestigde hij zich in Parijs als correspondent voor de Allgemeine Zeitung.

De rest van zijn leven zou hij in Frankrijk doorbrengen, waar hij na een jarenlang ziekbed – door hemzelf ‘Matratzen-gruft’ genoemd – overleed. Zijn gedichten zijn op muziek gezet door veel componisten, onder wie Silcher (Die Lorelei), Schubert, Mendelssohn, Loewe, Brahms, Wolf, Strauss, Orff en Henze. Wat maakt zijn poëzie hiervoor zo bijzonder geschikt? Dat is niet alleen de grote muzikaliteit ervan: ook is het de inhoud die inspireert, met zijn rijkdom aan emoties.

Tevens intrigeert zijn kernachtige dichtkunst door dubbele of verborgen betekenissen. Een rode draad is onbeantwoorde liefde, een herinnering aan de gevoelens van de jeugdige Heine voor zijn nicht Amalie. Met name het Buch der Lieder (1817-1826) is daar een reflectie van. Melancholie wordt vaak verluchtigd door ironie en zelfspot.

Misschien voelde Robert Schumann, die jarenlang geen liederen meer had gecomponeerd, zich in februari 1840 aangesproken door dit thema van een ongelukkige liefde, toen hij zijn Liederkreis, opus 24 schreef, op teksten uit het eerste deel, Junge Leiden, van Heines Buch der Lieder.

Weliswaar hield Schumanns aanbedene Clara Wieck ook van hem, maar hun verbintenis werd tegengehouden door haar vader. De rechter moest eraan te pas komen voordat het paar op 12 september 1840 kon trouwen. Schumann stuurde een exemplaar van zijn Liederkreis naar de door hem bewonderde dichter. Helaas heeft die zending de geadresseerde niet bereikt, evenmin hebben de twee elkaar ooit ontmoet. 

Zowel commercieel – losse, korte liederen verkochten niet zo makkelijk – als artistiek gezien was dit aaneenrijgen tot een cyclus uitermate zinvol. De stijl is al echt die van de rijpere liedcomponist Schumann. Hij had veel kennis van en een goede intuïtie voor literatuur.

Doorslaggevend bij het uitkiezen van teksten was de vraag of een gedicht bij hem persoonlijk een bepaalde snaar raakte. Horen deze negen gedichten al bij elkaar door hun thematiek (verlangen, liefdes-verdriet, hoop, eenzaamheid) en een subtiel gesuggereerde verhaallijn, zo ook Schumanns zettingen, onder meer door toonsoort- en tempokeuze.

De strofische vorm is nog volop aanwezig. Liederen als Schöne Wiege meiner Leiden en Warte, warte, wilder Schiffsmann vertonen echter al complexere vormen en hebben een meer ambitieuze, vaak illustratieve pianopartij. Naspelen vatten het betoog als het ware samen.

Oorspronkelijk had Schumann Lehn’ deine Wang’ an meine Wang’ en Mein Wagen rollet langsam willen opnemen in de cyclus Dichter-liebe, maar uiteindelijk kwamen deze twee liederen terecht in de Vier Gesänge, opus 142. De dood overschaduwt het liefdesvisioen in Dein Angesicht, so lieb und schön, eveneens aanvankelijk bedoeld voor Dichterliebe.

Na twee delen van Tragödie (1841, in Romanzen und Balladen IV) volgt Du bist wie eine Blume (1840, uit Myrthen), een bij vele componisten geliefde tekst.

De gedichten, romans en toneelstukken van Goethe hebben krachtige impulsen geleverd tot de ontwikkeling van het Duitse lied. Dit hangt samen met de directe weergave van emoties, humor, dramatische gebeurtenissen en verheven ideeën.

Zelf vond de dichter ‘dat geen enkel gedicht helemaal af was, voordat iemand het op muziek had gezet’. Toen Hugo Wolf vanwege zijn niets en niemand ontziende kritieken was ontslagen als recensent voor het Wiener Tagesblatt, brak er een periode van onbelemmerde productiviteit aan.

Zijn respect voor de dichtkunst, die volgens hem gediend moest worden door de muziek, blijkt onder meer uit de naamkeuze van liedbundels als 51 Gedichte von J.W. von Goethe (of 53 Gedichte von Eduard Mörike). Altijd analyseerde hij het betreffende gedicht zorgvuldig en droeg het en petit comité voor, of liet dit doen door een voordrachtskunstenaar.

Daarna verliep het componeren doorgaans vrij vlot. In Goethes roman Wilhelm Meisters Lehrjahre is de geheimzinnige Harfenspieler veroordeeld tot een zwervend bestaan om boete te doen voor een incestueuze liefdesaffaire. De drie aangrijpende ‘Harfenspieler-liederen’ gaan tot de bodem van het menselijk leed.

De dichter en schrijver Hofmannsthal heeft vooral bekendheid gekregen als librettist van Richard Strauss. Minder bekend is wellicht het feit dat hij in 1920 samen met regisseur Max Reinhardt de Salzburger Festspiele oprichtte. Tot 1938 werd in dat kader bijna elk jaar zijn toneelstuk Jedermann op de Domplatz uitgevoerd.

Hofmannsthal was ervan overtuigd dat de combinatie van poëzie, toneel en muziek de mens tot een hogere manier van leven kon verheffen. Dit ideaal bezielt ook Jedermann, waarvoor hij inspiratie vond in laat-middeleeuwse mysterie-spelen als het Engelse Morality Play en de Comedi [sic] vom reichen sterbenden Menschen van Hans Sachs.

Uit de Nederlandse literatuur kennen we de allegorische moraliteit Elckerlyc. Een zelfvoldane rijkaard wordt door God ter verantwoording geroepen. De Dood komt hem halen en iedereen laat hem in de steek. Op zijn laatste reis kan hij alleen zijn geldkist meenemen, waaruit de Mammon opduikt, in wiens macht hij zich bevindt. Geloof en Goede Werken redden hem echter uit de klauwen van de duivel en vergezellen hem als enigen het graf in.

De Zwitserse componist Frank Martin ontwikkelde een geheel eigen muzikaal idioom, dat opvalt door een grote sensibiliteit. Hij hield veel van Hofmannsthals Jedermann, met zijn ‘naïeve’, archaïsch gekleurde tekst. Aanvankelijk wilde hij er een opera van maken, maar hij zag daarvan af toen de bariton Max Christmann hem verzocht om een aantal liederen voor zang en piano.

Dat werden de Sechs Monologe aus Jedermann, die door Christmann en Martin op 5 augustus 1944 ten doop werden gehouden. Ze zijn zo geschreven dat ze ook kunnen worden gezongen door een alt. Terugkerende melodische wendingen creëren een eenheid tussen de onderling sterk verschillende liederen, die uitsluitend tot hun recht komen binnen het geheel van de cyclus. Hoewel Martin de Sechs Monologe later heeft georkestreerd, behield hij altijd een voorliefde voor de oerversie met piano.