Barbara Hannigan dirigeert het Concertgebouworkest

Barbara Hannigan programmeerde haar eigen debuut bij het ­Koninklijk Concertgebouworkest: ‘Ik vind het geweldig dat het orkest mij toestond om verschillende ensembles uit zijn gelederen samen te stellen. Dat is fantastisch, want de aandacht wordt nu opgeëist door vier heel verschillende samenstellingen met hun eigen kleur. We beginnen met ­koper, dan volgt het grote orkest in Berg, vervolgens alleen strijkers in Strauss en tot slot een klein orkest in Vivier.’

Barber: Mutations from Bach

‘Tijdens een gesprek met de artistieke commissie van het orkest herinnerde ik me dit werk van Barber, dat ik ooit tijdens een masterclass voor koper en slagwerkers gedirigeerd had. Door de Bach-citaten is er een link met het Bach-koraal in het Vioolconcert van Berg, een interessante combinatie. Het leek mij een heel speciale opening met een weinig gehoord stuk.’

In een brief aan dirigent Leopold Stokowski, die de muziek voor het eerst uitvoerde in Carnegie Hall in New York, schreef Samuel Barber dat hij in dit werk verschillende zettingen van de oude hymne Christe, du Lamm Gottes georkestreerd had. De eerste is een vroege zetting door Joachim Decker uit 1604. De overige versies zijn van Johann Sebastian Bach, uit zijn Cantate nr. 23 en Prelude nr. 21 uit het Orgelbüchlein.

Berg: Vioolconcert

Alban Berg verwerkte aan het begin van het tweede deel van zijn Vioolconcert Bachs zetting van het koraal Es ist genug. ‘Ik ga naar het huis in de hemel met een blij gemoed, al mijn zorgen laat ik hier beneden achter.’ Met klarinetten imiteert hij meesterlijk het orgel dat deze Lutherse begrafenismuziek oorspronkelijk begeleidde. Dit citaat, en het motto ‘Aandenken aan een engel’ verwijst naar de dood van Manon Gropius, de dochter van Alma Mahler en Walter Gropius, die op 22 april 1935 op achttienjarige leeftijd overleed aan polio. Berg vertelde zijn leerling Willi Reich dat dit tweede deel de ziekte en het sterven van ­Manon verbeeldde. In Bergs schetsen kun je daar ook aanwijzingen voor vinden, boven de climax in het Allegro noteerde hij bijvoorbeeld ‘Lähmungsakkord’.

Barbara Hannigan: ‘Er zitten zoveel herinneringen en mysterie in Bergs Vioolconcert verborgen’

Het eerste deel heeft een totaal ander karakter en verklankt de engelachtige onschuld en schoonheid van de jonge Manon, maar verwijst ook naar Bergs eigen jeugd in Karinthië. In dit deel verwerkte hij een Tiroler volksliedje over een vogeltje in de pruimenboom. Uit de schetsen blijkt echter ook dat Berg ook minder expliciete verwijzingen naar zijn eigen leven verwerkte.

Barbara Hannigan zegt hierover: ‘Het Vioolconcert van Berg heeft voor mij veel verschillende niveaus. Niet in het minst omdat Berg zijn werk aan de opera Lulu onderbrak om met het vioolconcert Manon Gropius te eren. Er zit zoveel aan herinneringen en mysterie in dat stuk verborgen, Bergs ‘ontwaken’, herinneringen aan zijn eigen relaties en liefdes, zelfs zijn astma, zijn kindertijd in Tirol in het zomerhuis van de familie.’

Hannigan leerde het viool­concert van binnenuit kennen toen ze de titelrol van Lulu vertolkte bij de Staatsoper in Hamburg. Berg voltooide zijn opera niet en regisseur Christoph Marthaler had bedacht dat het Vioolconcert een waardevolle aanvulling was op de onvoltooide fragmenten. ‘Violiste Veronika Eberle was de hele opera al als karakter aanwezig op het podium, als een aspect van Lulu’s karakter. Elke avond werd ik neergestoken door Jack the Ripper en dan lag ik dood op het podium terwijl het vioolconcert begon. De eerste acht minuten bewoog ik niet, en dan kwam ik overeind en had ik een minimalistische choreografie bij de muziek.’

Strauss: Metamorphosen

Berg verloor zijn inkomen doordat de nazi’s zijn werk in de ban deden, en nam in 1935 de opdracht aan van de Russisch-­Amerikaanse violist Louis Krasner om zijn Vioolconcert te componeren. In die jaren had Richard Strauss misschien nog het idee dat het allemaal zo’n vaart niet zou lopen. Hij dacht nog dat hij met zijn roem de inbreuk van het naziregime op de artistieke vrijheid buiten de deur kon houden of de familie van zijn schoondochter uit Theresienstadt kon bevrijden.

‘Hoe zijn we hier terecht gekomen? Hoe hebben we dit laten gebeuren?’

Metamorphosen is de getuigenis van totale ontgoocheling en diepe droefenis. Na het bombardement op het Hoftheater in München op 3 oktober 1943 schreef Strauss aan zijn zus dat hij er kapot van was. Geïnspireerd door het bekende Marcia funebre-thema uit Beethovens Derde symfonie ‘Eroica’ noteerde hij de eerste schetsen voor een ‘Trauer um München’.

In die sombere tijd las Strauss ook veel Goethe, tekstfragmenten zijn terug te vinden in zijn notitieboek. Daaruit wordt duidelijk dat Strauss veel meer betreurde dan het verwoesten van zijn geliefde theater. Hannigan: ‘Goethes gedicht Niemand wird sich selber kennen verklaart alles. Als je de betekenis van Metamorphosen in een zin zou kunnen vangen, dan is het de vraag ‘Hoe zijn we hier terecht gekomen? Hoe hebben we dit laten gebeuren?’ Niemand kent zichzelf echt helemaal, en als je dat verbindt aan de vernietiging van het operahuis, en het verlies van de cultuur, dan kom je bij die vraag uit.’ De zelfvernietiging van de mens draagt bij Goethe en Strauss echter ook de belofte van een wedergeboorte in zich.

Vivier: Lonely Child

De Canadese componist Claude Vivier heeft zijn ouders nooit gekend, hij werd als baby achtergelaten in een weeshuis. Het sterk biografische Lonely Child is in de woorden van de componist ‘een lied van eenzaamheid’. Viviers eigen tekst – deels in een zelfverzonnen taal – roept een droomwereld op waarin een moeder haar kind in slaap zingt. ‘Elfjes zullen met je dansen, de zwaluwen wijzen je de weg naar een paleis van diamant.’

Vivier gebruikte een compositietechniek waarbij een melodie verrijkt wordt met tonen op verschillende intervallen van de hoofdtoon. Zo ontstaan geen akkoorden, maar ‘grote kleurenstralen’ rond de melodie, zoals hij zijn techniek verwoordde. Hannigan: ‘Ik ken Viviers muziek sinds mijn achttiende, zijn muziek was heel belangrijk in mijn ontwikkeling. Hij componeert in een wagneriaanse, mythologische stijl. Ik zong Lonely Child voor het eerst toen ik begin dertig was. De muziek zit in mijn DNA, ik houd er enorm veel van. Net als Bergs Vioolconcert begint ook deze muziek in volkomen puurheid, bijna ritueel. In het tweede deel wordt het ‘ingewikkeld’ (accentloos gebruikt Hannigan het Nederlandse woord). Ik heb het verschillende keren gedirigeerd, altijd met Aphrodite Patoulidou, zij is mijn eerste keus als solist voor dit werk.’