Baiba Skride en Gelders Orkest in Brahms-tweeluik

Tekst: Aad van der Ven

Zijn enige vioolconcert was Johannes Brahms zeer dierbaar. De muziek, net als die van de Tweede symfonie in D groot, was onlosmake­lijk verbonden met herinneringen aan de onbezorgde vakanties die hij in de jaren 1877-79 doorbracht aan de Wörthersee in Zuid-Oostenrijk.

Hij schreef aan een vriend dat daar zoveel melodieën zijn pad kruisten dat hij er bijna over struikelde. Maar Brahms zou Brahms niet zijn geweest als het componeren desondanks niet zonder problemen was verlopen.

In het geval van het Vioolconcert in D groot, opus 77 betroffen die in het bijzonder de solopartij. Want als pianist was hij voor geen kleintje vervaard, maar van de mogelijkheden en beperkingen van de viool wist hij weinig af. Net als Ludwig van Beethoven en Felix Mendelssohn, die allebei eveneens een beroemd geworden concert voor dit instrument hebben geschreven, riep hij dan ook de hulp in van een bevriende violist. In zijn geval was dat de befaamde virtuoos Joseph Joachim.

In 1878 stuurde Brahms hem de ruwe versie van de solopartij van zijn nieuwe werk. Of Joachim zo vriendelijk wilde zijn te kijken of de technische problemen niet buitensporig waren. De violist stuurde Brahms wat suggesties om hier en daar iets aan te passen. De componist dankte hem vriendelijk en trok er zich vervolgens ­weinig van aan.

Maar de ruimhartige Joachim maakte daar geen probleem van en gaf op 1 januari 1879 de première, samen met het Gewandhausorchester Leipzig onder leiding van Brahms zelf. De door Joachim geschreven cadens voor het eerste deel wordt door veel violisten nog steeds gebruikt.

Niet iedereen reageerde positief op dit ongewoon omvangrijke, breed uitgesponnen concert. De dirigent en muziekcriticus Hans von Bülow noemde het werk niet ‘een concert voor viool, zoals opus 26 van [Max] Bruch, maar tegen de viool’. Daarbij doelde hij ongetwijfeld op de weerbarstigheid van de solopartij, met talrijke moeilijke dubbelgrepen die in woeste passages de viool in vuur en vlam zetten. 

Brahms’ Vioolconcert wordt wel een ‘symfonisch concert’ genoemd, net als zijn beide pianoconcerten, vanwege het belangrijke, omvangrijke aandeel van het orkest. Daarbij speelt mee dat de solopartij dan wel moeilijk is, maar dat ­virtuositeit hier nooit een doel op zichzelf wordt, zoals in veel andere roman­tische vioolconcerten.

Het machtige eerste deel bezit een ongebruikelijk lange introductie door het orkest. Maar wanneer de solist zijn entree maakt, bestaat er meteen geen twijfel meer over het gewicht van zijn inbreng. Typisch Brahms: lyrische melodieën worden soms ‘tegengewerkt’ door hoekige, norse accenten, alsof de componist zijn eigen gevoelens een halt toeroept.

Hierop volgt een Adagio met een prominente hobosolo, waarvan het thema bij de viool uitvoerige meditaties uitlokt. Over dit deel schreef de Brahms-biograaf Walter Niemann dat het een ‘Noord-Duitse heidestemming heeft, tegelijk ernstig en liefelijk’. Voor het laatste deel verhuizen we van Duitsland naar Hongarije.

Dit rondo vol robuuste dansritmes en een uitbundig buitelende solopartij is een van de vele stukken waarin Brahms zich laat meeslepen door de vitaliteit en de kracht van de zigeunermuziek. Tegen het einde verandert de dans plotseling in een energieke mars. Geen wonder dat het publiek in 1879 vreemd opkeek.

Tekst: Agnes van der Horst

Toen Brahms in de nazomer van 1885, nog nagenietend van zijn avond­wandeling in de heuvels van de Steiermark, zijn vakantieverblijf naderde, zag hij tot zijn schrik dat er rookwolken opstegen uit het dak van het huis. In paniek rende hij er naar toe. Zijn gastvrouw kwam hem al tegemoet met in haar handen een slordig pak papier: ze had zojuist zijn Vierde symfonie uit de vlammen gered.

Brahms’ laatste symfonie wordt beheerst door een stemming van bezonkenheid en kalmte. Misschien was het een weerspiegeling van de landelijke rust van de zomers van 1884 en 1885 in Mürzzuschlag (Steiermark) waar het werk ontstond. Net als in Brahms’ eerste symfonische werk (Variaties op een thema van Haydn uit 1873), speelt ook in zijn laatste compositie in dit genre de variatietechniek een belangrijke, structurerende rol.

Het eerste deel (Allegro non troppo) opent met het beroemd geworden brede, vredige eerste thema, dat meteen wordt gevarieerd. Een kort fanfare-achtig motief, dat het eerste thema van het tweede scheidt, blijft ondanks de aan­wezigheid van een derde thema in het hele deel een belangrijke rol spelen. Het tweede deel heeft twee thema’s, waarvan het eerste, de markante melodie waarmee de hoorns openen, eveneens voortdurend terugkomt.

Het Allegro giocoso is een uitbundig, ritmisch scherzo, dat te omschrijven is als een rondo met variaties. Het eerste thema, waarmee de koperblazers meteen en fors met de deur in huis vallen, keert in allerlei gedaanten telkens weer terug. In dit deel, dat af en toe doet denken aan een wervelende Balkandans, heeft de paukenist het – zeker voor een Brahms-symfonie – ongewoon druk. 

De finale is geheel gebaseerd op het basmotief onder het slotkoor van Bachs Cantate Nach dir, Herr, verlanget mich (BWV 150). De blazers zetten – Allegro energico e passionato – het thema in, dat voortdurend gevarieerd terugkeert. In totaal gebeurt dat zo’n dertig keer – net zo vaak als Bach het thema van zijn Goldbergvariaties varieerde. Zo creëerde Brahms een monumentaal, buitengewoon knap in elkaar stekend muzikaal bouwwerk.

Brahms noemde zijn Vierde symfonie ‘mijn beste werk’. Maar daar was lang niet iedereen het over eens. Tijdens een voorpremière bij het Gewandhausorchester in Leipzig was de zaal al leeggelopen nog vóór het orkest aan de finale was toegekomen. 

Het moet Brahms pijn gedaan hebben. Leipzig was de stad van Bach, de componist die hij het meest bewonderde. Hij bestudeerde Bachs contrapunt en had zelfs een portret van hem boven zijn bed hangen. In verschillende van zijn composities verwijst hij naar Bachs muziek, zo ook in deze Vierde symfonie, en juist in dat deel dat ze in Leipzig niet meer wilden horen!

Gelukkig was de eerste echte uitvoering, in Meiningen op 17 oktober, een groot succes. Vooral het scherzo sloeg zo aan dat het publiek al applaudisserend riep om een encore.