Badke Kwartet in gesprek met Schubert

Over een periode van veertig jaar componeerde ‘papa’ Joseph Haydn een kleine zeventig strijkkwartetten. De twee kwartetten van opus 77 uit 1799 waren zijn laatste voltooide werken in dit genre; in 1803 begon hij opnieuw aan een strijkkwartet, maar voltooide slechts twee delen (opus 103).

Dat opus 77 niet uit het destijds gangbare aantal van zes kwartetten bestond, had misschien te maken met Haydns tanende gezondheid en het feit dat de componist tegelijkertijd bezig was aan een veel grootser werk, zijn oratorium Die Jahreszeiten. Niet dat de kwartetten ook maar enigszins aandoen als producten van een oude, vermoeide man. Het Strijkkwartet in F groot, opus 77 nr. 2 zit vol elan, verrassingen en meesterschap. Het eerste deel, Allegro moderato, begint elegant en eenvoudig, waarna Haydn zijn ideeën doordacht en vakkundig ontwikkelt.

De twee middendelen staan in omgekeerde volgorde: het Menuet is niet het derde, maar het tweede deel. En dat niet alleen, het Menuet lijkt op het later gebruikelijke Scherzo. Haydn haalt ritmische grappen uit met het boerendansachtige thema en zet de luisteraar diverse malen op het verkeerde been. Het midden-Trio vormt er een groot contrast mee: het lijkt haast een slaapliedje. Het derde deel, Andante, begint met een statig duet voor eerste viool en cello. Later krijgen de andere twee strijkers het thema ook toe­bedeeld en wordt het contrapunt gecompliceerder. De Finale tot slot leent zijn karakter van een volksdans, de polonaise.

Opus 77 werd in 1802 uitgegeven door Artaria in Wenen en opgedragen aan prins Joseph František Maximilian Lobkowicz (ook wel gespeld als Lobkowitz). De prins speelde zelf viool en cello (en zong ook) en werd een belangrijke mecenas voor het Weense muziekleven – u kent hem misschien ook in verband met strijkkwartetten en symfonieën van Beethoven.

Ian Wilson werd geboren in Belfast en schreef tot dusver ruim 150 composities, waaronder kameropera’s, concerten, andere orkestmuziek, kamermuziek en multimediawerken. Hij werkte niet alleen samen met klassieke musici, maar ook met jazzmusici, traditionele Aziatische en Ierse muzikanten, choreografen, regisseurs en anderen.

Onder zijn kamermuziek bevinden zich maar liefst vijftien strijkkwartetten. Over dit genre zei Wilson zelf ooit: ‘Het strijkkwartet kan soms intimiderend zijn vanwege het gewicht van het verleden; maar het verleden is er om van te leren en om evenzeer te negeren, en voor mij biedt dit genre nog steeds geweldige mogelijkheden.’ De Ierse componist schreef zijn Eerste strijkkwartet ‘Winter’s Edge’ in 1992 in opdracht van het Vanbrugh Kwartet met financiële steun van de Arts Council of Northern Ireland. Het Vanbrugh Kwartet verzorgde op 10 maart 1993 de wereldpremière in Omagh (Noord-Ierland) en voerde het werk daarna nog diverse keren uit en nam het op cd op.

‘Winter’s Edge’, volgens Wilson geïnspireerd door ‘het idee van de verlossing, zoals belicht in het leven van de apostel Paulus’, verkent het spanningsveld tussen conflict en kalmte. De kleurrijke muziek prikkelt het voorstellingsvermogen van begin tot eind. Maar waarom Wilson een gedeelte van de ‘Danse sacrale’ uit Stravinsky’s Le sacre du printemps citeerde, was een raadsel. Bij navraag vertelt de componist: ‘Dit is inderdaad een curieuze kwestie. Toen ik het werk 23 jaar geleden schreef, realiseerde ik me niet dat deze passage met Stravinsky’s muziek overeenkwam! Het is dus geen direct citaat, maar er is wel degelijk een gelijkenis. Het moet een soort onderbewuste hommage aan Stravinsky zijn geweest, want er was niets bewusts aan!’

Na enkele jaren voornamelijk liederen te hebben geschreven, keerde Franz Schubert begin 1824 terug naar kamermuziek. Hij werkte hard en intens geconcentreerd. Zo schreef een vriend: ‘Als je overdag bij hem langs gaat, zegt hij: “Hallo, hoe gaat het? – Goed!” en gaat verder met schrijven, waarop jij maar weer vertrekt.’ In sneltreinvaart creëerde Schubert meesterwerken als het Strijkkwartet ‘Rosamunde’, het Strijkkwartet ‘Der Tod und das Mädchen’ en het Octet in F groot, D 803. De twee strijkkwartetten zijn opvallend verschillend van karakter: het eerste is bespiegelend en melancholiek, het tweede dramatisch en intens.

Het delicate Strijkkwartet in a klein dankt zijn bijnaam ‘Rosamunde’ aan het tweede deel, Andante, waarin Schubert een melodie citeerde uit zijn toneelmuziek voor Rosamunde, Fürstin von Zypern uit het voorgaande jaar. Net als zijn vele andere theaterpogingen beleefde ook dit toneelstuk weinig succes, maar de orkestmuziek leefde voort – vooral de hergebruikte derde Entr’acte. Overigens greep Schubert tevens in het derde deel, het Menuetto, terug op eerder werk: het openingsmotief komt uit zijn lied Die Götter Griechenlands, D 677 op een gedicht van Schiller. Terneergeslagen vraagt de componist zich af: ‘Schöne Welt, wo bist du?’ Maar na drie delen die balanceren tussen wanhoop, vrees, verlangen en droefheid rekent Schubert in het levendige, dansante slotdeel met de somberheid af en triomfeert de hoop.

Het ‘Rosamunde’-kwartet was Schuberts enige strijkkwartet dat tijdens zijn leven werd gepubliceerd. Het werd op 14 maart 1824 in première gebracht door het kwartet van de befaamde violist Ignaz Schuppanzigh, aan wie het was opgedragen. Een van Schuberts vrienden tekende hierover op: ‘Schuberts kwartet is uitgevoerd, tamelijk langzaam volgens zijn mening, maar wel puur en fijngevoelig... Het kreeg veel applaus.’