Bachs Weihnachtsoratorium door Nederlands Kamerkoor en Cappella Mediterranea
Nederlands Kamerkoor
Cappella Mediterranea
Leonardo García Alarcón dirigent
Sophie Junker sopraan
Christopher Lowrey countertenor
Valerio Contaldo tenor
Andreas Wolf bas-bariton
Dit concert wordt voorzien van boventiteling.
Johann Sebastian Bach (1685-1750)
Weihnachtsoratorium, BWV 248 (1734-35)
I. Teil: Am ersten heiligen Weihnachtsfeiertage
II. Teil: Am zweiten heiligen Weihnachtsfeiertage
III. Teil: Am dritten heiligen Weihnachtsfeiertage
pauze ± 20.55 uur
IV. Teil: Aufs Fest der Beschneidung Christi
V. Teil: Am Sonntage nach dem neuen Jahr
VI. Teil: Am Feste der Offenbarung Christi
einde ± 22.40 uur
Met dank aan hoofdsponsor Van Lanschot Kempen.
Toelichting
Toelichting
door Agnes van der Horst
Bach: Weihnachtsoratorium
In 1734 had Johann Sebastian Bach al elf jaar van kerkcantates componeren achter de rug. In 1723 – direct na zijn benoeming als cantor van de vier belangrijkste lutherse kerken in Leipzig – was hij ermee begonnen en inmiddels had hij er genoeg geproduceerd om nog jaren vooruit te kunnen. Bach vond het zo langzamerhand tijd voor iets anders. Hij hoopte vooral hofkapelmeester te worden van de nieuwe keurvorst van Saksen in Dresden. August III hield van kunst en muziek en in zijn hofkapel werkten de beste musici van Europa. Met het componeren van feestelijke s, opgedragen aan de vorst, probeerde Bach een voet tussen de paleisdeur te krijgen. Helaas lukte dat niet.
Parodie
Dus toen Kerstmis naderde zette Bach zich weer aan het schrijven van nieuwe kerstcantates, ook al lag zijn aandacht meer bij seculiere hofmuziek. Maar daardoor kregen verschillende van Bachs wereldlijke hofcomposities een nieuwe gedaante in de vorm van religieuze cantates. Zo is de muziek van Jauchzet, frohlocket, het juichende openingskoor van het Weihnachtsoratorium, afkomstig uit Bachs verjaardagscantate voor de keurvorst, net als veel van de andere koren en ’s. Ook het voor het hof geschreven cantatedrama Herkules auf dem Scheidewege, en Bachs verloren gegane Markus-Passion leverden verschillende delen op. Zeventien van de 64 onderdelen van Bachs uit zes kerstcantates opgebouwde Weihnachtsoratorium waren zogenoemde ‘parodieën’, bewerkingen van eerder geschreven koren en aria’s. Waarom Bach dat deed, daarover verschillen de meningen. Sommige Bachkenners houden het op tijdgebrek, anderen zeggen dat Bach juist díe composities recyclede, verfijnde en perfectioneerde die hij te goed vond om eenmalig uitgevoerd te worden.
Eén verhaal
Omdat de zes cantates een aansluitend verhaal vertellen, noemde Bach ze samen het Weihnachtsoratorium. Maar ze werden in 1734-35 los van elkaar uitgevoerd in de kerkdiensten van Eerste, Tweede en Derde Kerstdag, nieuwjaarsdag, de zondag na Nieuwjaar en Driekoningen. De tekst voor het Weihnachtsoratorium komt voor een deel uit de Bijbel (de evangelies van Lucas, Johannes en Mattheüs). De andere zijn hoogstwaarschijnlijk van de dichter Picander, die al vaker teksten voor Bach had geschreven. De eerste drie cantates vertellen het kerstverhaal: de aankondiging en de geboorte van Jezus en de verering door de herders. De laatste drie hebben als thema de presentatie van Jezus in de tempel, de komst van de drie wijzen uit het Oosten en de vlucht voor Herodes naar Egypte.
De eerste drie delen
De cantate voor Eerste Kerstdag opent met een feestelijke uitbarsting van fluiten, en ten. Ze functioneren als de herauten van het van vrolijkheid borrelende openingskoor: Jauchzet, frohlocket, auf, preiset die Tage. In Bachs tijd waren trompetten uitsluitend bestemd voor muziek ter ere van wereldlijke vorsten. Bach zet ze hier bewust in om het koningschap van Christus te benadrukken. De alt-aria Bereite dich Zion, mit zärtlichen Trieben was in een vroeger leven een woede-aria uit de hofcantate Herkules auf dem Scheidewege, door Bach overtuigend omgetoverd tot een onvoorwaardelijke liefdesverklaring aan Jezus. Het Wie soll ich dich empfangen leende Bach van het O Haupt voll Blut und Wunden uit zijn Matthäus-Passion. Daar was het een klacht vol verdriet om het lijden van Christus. In het Weihnachtsoratorium klinken dezelfde lijnen verwachtingsvol en ingetogen. De rijk versierde bas-aria Grosser Herr, o starker König is een vorstelijk eerbetoon aan God. De Eerste Kerstdag wordt besloten met een bijna kinderlijk gebed: het intieme koraal Ach mein herzliebes Jesulein.
In cantate 2 spelen (blok-)fluiten en hobo’s (in de de pastorale instrumenten) een grote rol. In de instrumentale Sinfonia bepalen ze de klank met sierlijke en vredige dialogen. Het erop volgende van de evangelist verhaalt van de verschijning van de engel aan de herders. De tenor-aria Frohe Hirten, eilt, ach eilet is een schitterend voorbeeld van tekstuitdrukking door muziek. De snelle, lange melismen op ‘eilt’ (haast je) en ‘labet’ (laaf je hart) zorgen voor een atmosfeer van haast en ongeduldige verwachting. Met de ontroerende alt-aria Schlafe mein Liebster zette Bach het mooiste wiegelied uit de muziekliteratuur op zijn naam.
Cantate nummer 3 is het slot van de eerste helft van het Weihnachtsoratorium. Deze eerste drie cantates zag Bach als een eenheid. Dat blijkt onder meer uit de D groot; dezelfde als in cantate nummer 1. Ook het energieke openingskoor, dat in de tweede cantate ontbrak, is terug: Herrscher des Himmels, erhöre das Lallen. Het koraal Dies hat er alles uns getan is een innig dankgebed dat verder wordt uitgewerkt in het duet voor sopraan en bas, Herr, dein Mitleid, dein Erbarmen (oorspronkelijk een liefdes uit de seculiere Hercules-cantate). In het slotkoraal Seid froh, dieweil grijpt Bach terug op het openingskoor van deze cantate en maakt zo de cirkel rond.
De laatste drie delen
De vierde cantate opent met een krachtig jubelkoor (Fallt mit Danken, fallt mit Loben) dat, evenals de openingskoren van de eerste, derde, vijfde en zesde cantate, in een levendige 3/8-maat staat. De schallende jachthoorns versterken de onbekommerde jubelstemming. Een hoogtepunt in deze cantate is de dramatische echo-aria Flösst mein Heiland. Eerst was het een sensueel duet (tussen Hercules en de mythische god Ech) uit Herkules auf dem Scheidewege. Hier is het een innig liefdeslied voor Christus van een gelovige die overal de naam van haar heiland hoort. De echopartij wordt vertolkt door solohobo en een tweede sopraan, maar heel soms komt er zomaar een echo. Uit het niets, als uit de hemel. Een magische vondst van Bach! De virtuoze tenor-aria Ich will nur dir zu Ehren leben brengt ons met een fraai loflied weer met de voeten op de grond.
De vijfde cantate opent met het enige openingskoor dat Bach nieuw voor deze cyclus schreef, het dansante Ehre sei dir, Gott, gesungen. Voor de krachtige bas-aria Erleuchtet auch mein finstre Sinnen (met mooie, suggestieve tekstexpressie op de woorden ‘durch der Strahlen klaren Schein’) maakte Bach gebruik van een andere aan de keurvorst gewijde cantate, Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen (BWV 215). Het terzet van sopraan, tenor en alt Ach, wenn wird die Zeit erscheinen is een prachtig theatraal moment, dat het verlangen uitdrukt van de wijzen uit het Oosten (en, met hen, alle gelovigen) naar het aanschouwen van de Verlosser.
De zesde (en slot-)cantate van het Weihnachtsoratorium staat in het teken van de vreugde om de komst van Jezus en de overwinning op de zonde, de dood en de duivel. De cantate opent weer met een feestelijk en groots opgezet koor, Herr, wenn die stolzen Feinde schnauben, dat, net als de openingskoren van cantate nummer 1, 3, en 5 in de feestelijke toonsoort D groot staat, een van Bachs vele eenheidsbevorderende elementen. Het koraal Ich steh an deiner Krippen hier is een van de weinige wat meer ingetogen nummers van deze laatste cantate, want met de trotse tenor-aria Nun mögt ihr stolzen Feinde schrecken keert de overwinningsstemming weer terug. Voor het slotkoor Nun seid ihr wohl gerochen is ook weer – net als voor het koraal Wie soll ich dich empfangen van de eerste cantate – O Haupt voll Blut und Wunden gebruikt, waarmee Bach zijn cyclus van zes kerstcantates volmaakt afrondt
Biografie
Nederlands Kamerorkest, orkest
Het Nederlands Kamerkoor voert repertoire uit van de vroege Middeleeuwen tot de muziek van morgen, en werkt samen met acteurs, dansers, dj’s en vj’s, componisten, dichters en wetenschappers.
Vanuit zijn thuisbasis in Utrecht zet het zich in voor een bloeiende koorwereld, met onder meer het traineeship NKK NXT voor jonge professionals en de Zingdagen voor amateurkoren. Oprichter Felix de Nobel was chef- van 1937 tot 1972; hij gaf schrijfopdrachten aan componisten als Francis Poulenc en Frank Martin. Opvolgers waren Hans van de Hombergh (1972-1976), Kerry Woodward (1977-1980), Uwe Gronostay (1988-1997), Tõnu Kaljuste (1998-2000), Stephen Layton (2002-2005) en Risto Joost (2011-2015).
Sinds 2015 is Peter Dijkstra chef-dirigent van het Nederlands Kamerkoor. In 2017 won het gezelschap De Ovatie van de VSCD voor het programma Via Crucis onder leiding van Reinbert de Leeuw. Compositieopdrachten werden de afgelopen tijd gegeven aan David Lang, Michel van der Aa, Sofia Goebaidoelina, James MacMillan en Caroline Shaw.
Het vorige optreden van het Nederlands Kamerkoor in de Eigen Programmering was een project rondom het Requiem van Fauré in februari van dit jaar. De uitvoering van Bachs Weihnachtsoratorium in 2025 was samen met de Akademie für Alte Musik Berlin.
Cappella Mediterranea, ensemble
Sinds de oprichting in 2005 door de Argentijnse Leonardo García-Alarcón is Cappella Mediterranea uitgegroeid tot een veelgelauwerd ensemble. Het gezelschap treedt op in kleine of grote bezetting en beweegt zich moeiteloos van het Italiaanse en Spaanse repertoire naar Franse, Vlaamse en Duitse componisten. Naast bekende(re) namen als Monteverdi, Strozzi en Arcadelt voert het ook herontdekkingen uit als Falvetti’s Il diluvio universale en Draghi’s El Prometeo.
Het ensemble heeft een uitgesproken voorkeur voor het dramatische repertoire, met geënsceneerde producties van onder meer Rameau en Lully in samenwerking met choreografen als Sidi Larbi Cherkaoui en Sasha Waltz. Sacraal repertoire brengt het vaak in samenwerking met het Choeur de Chambre de Namur. Op cd verschenen recent Lully’s Atys (2025) en Alarcóns eigen La Passione di Gesù (2026).
Naast de huidige Bachtournee met het Nederlands Kamerkoor zijn hoogtepunten in dit seizoen onder meer Monteverdi’s L’Orfeo in Madrid, Sevilla en Namen en Cavalli’s Ercole amante in Dijon. Cappella Mediterranea stond meerdere keren in de NTR ZaterdagMatinee en is nu voor het eerst uitgenodigd door de Eigen Programmering van Het Concertgebouw.
Leonardo García Alarcón, dirigent
Leonardo García-Alarcón is chef- van Cappella Mediterranea, dat hij in 2005 oprichtte, en artistiek leider van het Choeur de Chambre de Namur. Hij studeerde aanvankelijk piano in zijn thuisland Argentinië. Vanaf 1997 verdiepte hij zich aan het Conservatorium van Genève als klavecinist in de Renaissance en de . Directielessen volgde hij bij barokspecialist Gabriel Garrido.
Leonardo García-Alarcón is klavecimbeldocent aan de Haute école de musique in Genève. Als dirigent en klavecinist treedt hij op tijdens festivals en in alle grote muziekzalen van de wereld. Met Cappella Mediterranea voert hij vrijwel vergeten vroege Italiaanse ’s uit, waaronder Elena, Erismena, Eliogabalo en Il Giasone van Cavalli. Voor Draghi’s El Prometeo componeerde hij zelf een derde bedrijf ter vervanging van het verloren gegane origineel. Bij het Concertgebouworkest dirigeerde Leonardo García-Alarcón Mozarts bewerking van Händels Acis and Galatea (najaar 2022) en een pastiche van delen uit wereldlijke s van Bach afgewisseld met Händels Music for the Royal Fireworks (oktober 2024).
In seizoen 2026/2027 leidt hij Händels Semele bij de Bayerische Staatsoper in München en een theatrale voorstelling van Bachs Johannes-Passion bij De Nationale Opera en de Nederlandse Bachvereniging. In maart 2027 keert de dirigent terug bij het Concertgebouworkest voor Bachs Matthäus-Passion.
Sophie Junker, sopraan
Na haar studies in Namen en aan de Guildhall School of Music and Drama in Londen won de Frans-Belgische Sophie Junker de London Handel Competition en de Cesti-Wettbewerb in Innsbruck. Ze ontwikkelde zich tot een geliefd Händel-sopraan en stond zo in Acis and Galatea in Versailles met Robert King, Orlando met The English Concert en Harry Bicket, Serse aan de Opéra de Rouen, Deborah onder leiding van Ton Koopman (Théâtre des Champs-Elysées, Wiener Konzerthaus), en Siroe, re die Persia op de Händel-Festspiele Karlsruhe. Händelproducties op het Göttingen Festival waren Arminio, Giulio Cesare en Deidamia (mei 2026).
Voor andere vroege ’s werd ze uitgenodigd door de Staatsoper Berlin (Monteverdi), de Oper Zürich (Cavalli), het Kopenhagen Opera Festival (Vivaldi) en Opera Fuoco (Mozart). Met Leonardo García-Alarcón werkte Sophie Junker onder meer in Bachs, in Sasha Waltz’ enscenering van Bachs Johannes-Passion en in Rameaus Castor et Pollux in Genève en Versailles. In de Eigen Programmering van Het Concertgebouw debuteerde ze in december 2017 bij Holland Baroque in de .
Christopher Lowrey, countertenor
Actuele hoogtepunten in de zangcarrière van Christopher Lowrey zijn Monteverdi’s L’incoronazione di Poppea bij de Academy of Ancient Music, Händels Saul met de Handel & Haydn Society in Boston en bij de Oper Köln, de titelrol in Händels Rinaldo op de Händel-Festspiele in Halle en Händels Il trionfo del Tempo e del Disinganno met La Nuova Musica in Wigmore Hall in Londen.
Oude muziek bracht hem ook bij de Cappella Mediterranea onder Leonardo García-Alarcón, op het Bachfest Leipzig, op de Innsbrucker Festwochen en op het Boston Early Music Festival. Op het podium stond de Amerikaanse in Brittens A Midsummer Night’s Dream (Lausanne), Vivaldi’s Griselda (Kopenhagen), Händels Orlando (Frankfurt) en Brett Deans Hamlet bij het Glyndebourne Festival (wereldpremière), de Metropolitan Opera in New York, Opera Australia en de Bayerische Staatsoper.
Naast zijn solocarrière is Christopher Lowrey in Rhode Island de oprichter van het Ensemble Altera, een kamerkoor dat de Preis der deutschen Schallplattenkritik kreeg voor zijn debuut-cd The Lamb’s Journey. Het vorige optreden van Christopher Lowrey was afgelopen voorjaar in Bachs Matthäus-Passion door de Nederlandse Bachvereniging.
Valerio Contaldo, tenor
Valerio Contaldo werd geboren in Italië en groeide op in Zwitserland. Na een opleiding tot klassiek gitarist in Sion en Parijs studeerde hij zang bij Gary Magby in Lausanne. Hij was finalist in de Bach-Wettbewerb 2008 en werkte in masterclasses met Christa Ludwig, Klesie Kelly en Julius Drake.
Een van zijn signatuurrollen is de titelrol van Monteverdi’s L’Orfeo, die hij met Concerto Italiano onder Rinaldo Alessandrini en met Cappella Mediterranea onder Leonardo García-Alarcón uitvoerde bij de NTR ZaterdagMatinee (januari 2020) en in Brussel, Parijs, Genève, Barcelona, Boedapest, Adelaide, Shanghai, Peking, Buenos Aires, Rio de Janeiro en São Paulo. Dit seizoen brengt L’Orfeo de zanger nog naar Madrid en Sevilla, en doet hij projecten met il Pomo d’Oro en L’Arpeggiata.
Zijn debuut bij het Concertgebouworkest op 30 september 2022 onder leiding van Leonardo García-Alarcón was in Händels Acis and Galatea. Op het concertpodium vertolkte Valerio Contaldo de evangelistenrol in Bachs Matthäus-Passion bij de Nederlandse Bachvereniging onder Leonardo García-Alarcón en die van de Johannes-Passion op het Bachfest Leipzig.
Andreas Wolf, bariton
Andreas Wolf heeft gestudeerd bij Heiner Eckels en Thomas Quasthoff. Hij zong op de festivals van Aix-en-Provence, Bregenz, Innsbruck en Beaune en in de huizen van Madrid, Brussel, Parijs, Genève, München, Dresden, Stuttgart en Straatsburg. Hij was te zien in Rameaus Les Indes galantes in het Teatro alla Scala in Milaan en in São Paulo, en vertolkte Lully’s Atys in de Opéra Royal de Versailles – telkens onder leiding van Leonardo García-Alarcón en samen met Cappella Mediterranea. Recente hoogtepunten waren ook het Requiem van Mozart met het Orchestre Philharmonique de Radio France, Bachs Weihnachtsoratorium met Les Arts Florissants en Händels Serse met il Pomo d’Oro.
In Het Concertgebouw was Andreas Wolf meermaals te horen in Bachs Matthäus-Passion – met de Nederlandse Bachvereniging, met het Nederlands Kamerorkest, en met Ton Koopman en diens Amsterdam Baroque Orchestra & Choir. Zijn vorige optredens in de waren in oktober 2024: in Händels Esther met Ton Koopman, en in Bach-’s met het Concertgebouworkest onder leiding van Leonardo García-Alarcón.









