Bachs Johannes-Passion door Pygmalion
Pygmalion
Raphaël Pichon dirigent
Julian Prégardien evangelist
Huw Montague Rendall Christus
Ying Fang sopraan
Lucile Richardot alt
Laurence Kilsby tenor
Andreas Wolf bariton
Dit programma maakt deel uit van de serie Onsterfelijke Noten.
Dit concert wordt voorzien van boventiteling.
Ook interessant:
- Het interview met Raphaël Pichon
- Zo veroverden de Matthäus en Johannes Nederland
Anoniem
O Traurigkeit, O Herzeleid!
Johann Sebastian Bach (1685-1750)
Johannes-Passion, BWV 245 (1724): deel I
pauze ± 21.20 uur
Ich folge dir nach
Es ist vollbracht
uit cantate ‘Sehet! Wir gehn hinauf gen Jerusalem’, BWV 159 (1720)
Johannes-Passion, BWV 245 (1724): deel II
(incl. Jacob Handl – Ecce quomodo moritur)
einde ± 22.50 uur
Toelichting
Toelichting
door Lonneke Tausch
Bach: Johannes-Passion
De gebeurtenissen rondom de kruisiging van Jezus zijn beschreven door de vier evangelisten Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes. Al in de Middeleeuwen werden hun getuigenverslagen gezongen als onderdeel van de liturgie. Tot in de dertiende eeuw gebeurde dat eenstemmig. In deze vroege ‘passie-uitvoeringen’ maakten verschillen in toonhoogte en tempo duidelijk wie aan het woord was: er moest laag en plechtig gezongen worden op de woorden van Jezus, op spreeksnelheid en op gemiddelde toonhoogte op die van de verteller (de evangelist) en juist hoog en opgewonden op die van de menigte (het joodse volk, soldaten, hogepriesters). De eerste meerstemmige passies dateren van circa 1450 en vanaf 1500 zijn vooral Duitse en Italiaanse toonzettingen van de verschillende passieverhalen overgeleverd.
Passiemuziek in Leipzig
Toch was het uitvoeren van dergelijke verhalende passiestukken niet overal even vanzelfsprekend. In Leipzig bijvoorbeeld werden ze uit de lutherse kerken geweerd omdat die dramatische muziekwerken te veel zouden neigen naar de Italiaanse . Totdat in 1717 in de Neukirche de Brockes-Passion van Georg Philipp Telemann klonk en de orthodoxe kerkbesturen deze muzikale ontwikkeling niet langer konden tegenhouden. Johann Kuhnau voerde in 1721 en 1722 in de Thomaskirche, de belangrijkste kerk van de stad, zijn eigen Markus-Passion uit. Hij overleed in juni 1722, en een klein jaar later volgde Johann Sebastian Bach hem op als Thomascantor en ‘director musices’ van de stad Leipzig.
Bachs eerste passie
Voordat hij naar Leipzig kwam, had Bach zich een paar jaar niet zo met kerkmuziek beziggehouden: hij was sinds 1717 kapelmeester geweest aan het hof van Köthen, waar hij vooral instrumentale muziek had geschreven en gespeeld. Bij aankomst in Leipzig begon hij met het componeren van s voor de wekelijkse kerkdiensten. In de belangrijke viering van Goede Vrijdag op 7 april 1724 in de Nikolaikirche zag hij een mooie gelegenheid om de kerkgemeente versteld te doen staan met iets grootsers, dus componeerde hij de Johannes-Passion – het eerste deel uit te voeren vóór de preek, de rest erna.
In de Johannes-Passion zijn de aanleidingen voor tekstschildering talloos
Bach maakte van zijn eerste passie- een indrukwekkende aaneenschakeling van tientallen stukken muziek: koorscenes, koralen, dialogen en solo’s, alles verbonden door de recitatieven van de evangelist. In het orkest gaf hij twee instrumenten die ook al in Bachs tijd niet al te gebruikelijk waren een opvallende solorol: de viola d’amore en de viola da gamba.
Dreiging
Het dramatische gehalte van het evangelie van Johannes (hoofdstuk 18 en 19) verleidde Bach ertoe zijn hele compositorische arsenaal in te zetten. Waarmee hij de arbeidsvoorwaarden van het kerkbestuur om alleen ‘solche Compositiones zu machen, die nicht theatralisch wären’ volledig negeerde. Van het koor vraagt de componist veel: complexe ’s, scherpe tekstarticulatie, , coloraturen. Met name de felle en (soms zeer) korte ‘turbae’ springen in het oor. Het zijn er in totaal veertien, en vanuit een nog redelijk voorzichtig en vragend ‘Bist du nicht seiner Jünger einer’ ontwikkelt zich gaandeweg een onhoudbare volkswoede, via het al vrij stellige ‘Nicht diesen, sondern Barrabam’ tot de onvermijdelijke veroordeling van Jezus tot de kruisdood in ‘Kreuzige, kreuzige’. In feite broeit de onrust die de hele Johannes-Passion onderhuids bestiert meteen al in de allereerste instrumentale maten van het openingskoor ‘Herr, unser Herrscher’: in de hamerende basnoot, de turbulente zestiendenbeweging in de strijkers en de e dialoog daarboven van hobo’s en fluiten. Overigens fungeren de orkestpartijen op meer plekken in de Johannes-Passion als de voorspellers van het naderende onheil. Zo wees Bachvorser en uitvoerder Hans Brandts Buys (1905-1959) in vijf turbae hetzelfde vinnige begeleidingsmelodietje aan. Hij noemt dat het ‘tumultmotief’: een hakkelig stijgend lijntje in zestienden waarop hij precies de woorden ‘Wir wollen Jesu Christi Tod’ laat passen – woorden die niet gezongen worden maar die zo meteen vanaf de eerste turba (‘Jesum, Jesum’) impliciet de toon zetten in de toenemende hetze. De haatdragende en huichelachtige turbae staan overigens steeds in scherp contrast met de kalmte waarmee Jezus zijn lijden aanvaardt.
Tekstschildering
Bach voorzag zijn manuscripten trouw van het opschrift SDG, Soli Deo Gloria (‘alleen aan God de eer’). Zijn kerkmuziek stond ten dienste van de tekst; die moest zo beeldend mogelijk worden overgebracht. In de Johannes-Passion zijn de aanleidingen voor tekstschildering talloos. Dat kan vrij algemeen zijn, zoals een stijgende of juist dalende muzikale beweging als sprake is van omhoog of omlaag gaan, of van hemel of graf. Maar op tientallen plekken bedenkt Bach ook juist heel specifieke manieren om het gezongen woord extra uit te lichten. Zo krullen de hobo’s ingenieus om elkaar heen in de alt- ‘Von den Strikken meiner Sünden’: lijnen raken verstrikt en schieten weer los. Een bekende tekstschildering is het ‘kraaien’ in de continuobegeleiding op het moment dat Petrus voor de derde keer Jezus verloochent en prompt daarop – zoals Jezus hem had voorspeld – de haan hoort kraaien. Petrus komt tot besef en huilt, op een sliert van smartelijke overgebonden dissonanten (overigens greep Bach op dit emotionele moment in het verhaal even naar een tekstfragment uit het evangelie volgens Matteüs). Een veel voorkomende figuur in de muzikale retorica is de ‘diabolus in musica’, de overmatige kwart (of verminderde ); in dit ‘duivelsinterval’ laat Bach de melodie van de evangelist uitlopen aan het eind van de zin ‘Barrabas aber war ein Mörder’. Direct daarna volgt een huiveringwekkende op het woord ‘geisselte’. De kronkelende, vallende zestienden doen je de geselingen die Jezus te verduren krijgt meevoelen. Als in het sarcastische koor ‘Sei gegrüsset, lieber Jüdenkönig’ vervolgens de aan het ‘giechelen’ slaan, is er geen uitweg meer en is Jezus’ lot beklonken.
Structuur
Hiermee komen we aan bij het centrum van de Johannes-Passion: het ‘Durch dein Gefängnis, Gottes Sohn’. Net ervoor is de afloop van het verhaal onafwendbaar geworden: Pilatus levert Jezus uit aan de moordlustige menigte. In het evangelie van Johannes ligt daarin een hoger plan besloten: Jezus is een martelaar en zijn lijden zal zijn volgelingen vrijpleiten. Om dit zo belangrijke koraal heen heeft Bach een ingenieuze, symmetrische structuur gevouwen. Voor en na ‘Durch dein Gefängnis’ heeft hij in twee turbae met dezelfde strekking (het grimmige ‘Wir haben ein Gesetz’ en het even dogmatische ‘Lässest du diesen los’) dezelfde muziek gebruikt. Daar weer voor respectievelijk na bevinden zich de turbae ‘Kreuzige, kreuzige’ en ‘Weg, weg mit dem’, die ook gelijke noten en inhoud delen. En Bachs gelijke opbouw aan weerskanten telt nog een derde trede: de turbae ‘Sei gegrüsset’ en ‘Wir haben keinen König’ maken beide hetzelfde punt, namelijk dat Jezus de koning der Joden zou zijn. De symmetrie die Bach in zijn Johannes-Passion aangebracht heeft, is zelfs nog veelomvattender: de scene waarin Pilatus Jezus loslaat, is de middelste van de vijf ‘bedrijven’ waaruit het passieverhaal is opgebouwd, te weten de aanhouding in de tuin, de hogepriesters, Pilatus, de kruisiging en de graflegging. Bach maakte het middelste deel het langst en de twee buitenste het kortst en besluit ieder onderdeel met een koraal.
Bespiegeling en opstanding
Alle aria’s en arioso’s in de Johannes-Passion reflecteren in vrije poëzie (geen bijbelteksten, maar regels uit een door vele componisten gebruikt libretto van de eerder genoemde Brockes) op de gevangenneming, de veroordeling en de kruisiging van Jezus, zoals ook het koor dat doet in de in totaal twaalf koralen. Het zijn vooral deze beschouwelijke passages waarin Bach de emotie de ruimte geeft. Dit geldt nadrukkelijk ook voor het laatste grote koordeel, ‘Ruht wohl’. Dit galante slotkoor heeft het van een ; met het introduceren van deze toen euze dans haalde Bach aan het eind nog een ‘theatraal’, wereldlijk element zijn passie-oratorium in. In ‘Ruht wohl’ overheersen berusting en eerbied: de sfeer is eerder vredig en troostrijk dan verdrietig. Jezus rust (tijdelijk) in het graf, en met zijn marteldood heeft hij voor zijn volk de toegang tot de hemel zekergesteld (‘Das Grab macht mir den Himmel auf und schliesst die Hölle zu’). Het slotkoraal ademt nogmaals Bachs onverminderde godsvertrouwen: ‘Ich will dich preisen ewiglich!’
Biografie
Pygmalion, orkest en koor
Pygmalion omvat een koor plus een orkest dat speelt op authentieke instrumenten. Het werd in 2006 opgericht door Raphaël Pichon en herinterpreteert grote werken zoals de Passionen van Bach, het Requiem van Mozart en de tragédies lyriques van Rameau.
Daarnaast stelt het originele programma’s samen die liaisons tussen composities of componisten blootleggen, zoals Mozart & The Weber Sisters (met sopraan Sabine Devieilhe) of Stravaganza d’Amore over de geboorte van de aan het hof van de Medici. In dat concept paste ook Le lacrime di Eros, in de winter van 2024 in Amsterdam bij De Nationale Opera. Pygmalion heeft zijn standplaats aan de Opéra National de Bordeaux, waar het ook kamermuziek en workshops verzorgt onder de noemer Le Kiosque Pygmalion.
Het ensemble staat op de grote Franse podia (Philharmonie de Paris, Opéra Royal de Versailles, Opéra Comique, Festival d’Aix-en Provence, en operatheaters in het hele land) en reisde naar tal van Europese steden, de BBC Proms, Peking en Hongkong. Cd’s werden meermaals bekroond; in Nederland kregen Monteverdi’s Mariavespers in 2024 een Edison Klassiek. In de Eigen Programmering van Het Concertgebouw bracht Pygmalion eerder Bachs Johannes-Passion (2025) en Matthäus-Passion (2026).
Raphaël Pichon, dirigent
Raphaël Pichon studeerde viool, piano en zang in Parijs en werkte als jonge met Jordi Savall, Gustav Leonhardt en Ton Koopman. Met Pygmalion richtte hij in 2006 zijn eigen ensemble op, en veel van hun programma’s geeft hij een dramaturgische benadering.
Opvallende projecten waren het debuut op het festival van Aix-en Provence met Trauernacht op muziek van Bach, een nieuwe reconstructie van Orfeo van Luigi Rossi, een omvangrijke Bach-serie in de Philharmonie de Paris, een geënsceneerde versie van Ein deutsches Requiem van Brahms in de onderzeebootbasis van Bordeaux en Monteverdi’s Mariavespers in samenwerking met Pierre Audi voor De Nationale tijdens het Holland Festival 2017.
In Aix-en-Provence keerde de meermaals terug voor Mozart: Die Zauberflöte (2018), het Requiem (2019) en Idomeneo (2022). In 2020 richtte hij in Bordeaux het Pulsations Festival op. Naast zijn vele projecten op eigen naam was Raphaël Pichon te gast bij het Mozarteumorchester (Salz-burger Festspiele 2018), het Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, La Scintilla, Les Violons du Roy, het Freiburger Barockorchester, de Handel and Haydn Society in Boston, musicAeterna en de Wiener en de Berliner Philharmoniker. Raphaël Pichon is Officier dans l’Ordre des Arts et des Lettres.
In mei van dit jaar debuteerde hij met zijn Rameau-programma Het domein van de goden bij het Concertgebouworkest.
Julian Prégardien, tenor
Julian Prégardien kreeg zijn eerste muzieklessen aan de Dom St. Georg in Limburg (Hessen). Na studies in Freiburg, Kopenhagen en Aix-en-Provence was hij van 2009 tot 2013 ensemblelid van de in zijn geboorteplaats Frankfurt.
Hij was te gast in Aix-en-Provence en de theaters van Hamburg, München en Parijs, en vertolkte rollen als Narraboth in Richard Strauss’ Salomé (Salzburger Festspiele), Tamino in Mozarts Die Zauberflöte (Staatsoper Berlin) en de titelrol van Monteverdi’s L’Orfeo (Versailles).
Julien Prégardien debuteerde in november 2022 bij het Concertgebouworkest in het Requiem van Mozart onder leiding van Klaus Mäkelä en gaf op 14 februari 2023 voor het eerst een in de – samen met zijn vader, tenor Christoph Prégardien. Toen de zanger in 2023/2024 met onder meer een cd-opname de 200ste verjaardag van Schuberts Die schöne Müllerin vierde, keerde hij naar de Kleine Zaal terug met Kristian Bezuidenhout op fortepiano.
Zijn vorige optreden in Het Concertgebouw was als Evangelist in Bachs Johannes-Passion met Pygmalion en Raphaël Pichon in april vorig jaar. Julian Prégardien geeft sinds 2017 les aan de Hochschule für Musik und Theater in München en hij initieerde in 2024 het Liedstadt Festival.
Huw Montague Rendall, bariton
Huw Montague Rendall studeerde aan het Royal College of Music in Londen en werd geselecteerd voor de jongtalentprogramma’s van het Glyndebourne Festival, de Salzburger Festspiele en de Oper Zürich (2016-18). De afgelopen jaren stond hij in producties van het Royal House Covent Garden in Londen, de Opéra National de Paris, het Festival d’Aix-en-Provence, de Bayerische Staatsoper in München, de Staatsoper Hamburg en de Wiener Staatsoper.
Met Les Musiciens du Louvre ging hij op tournee naar het Teatro Real in Madrid en het Théâtre des Champs-Elysées in Parijs. Eerder debuteerde hij ook aan de Komische Oper Berlin en de operatheaters van Santa Fe en Chicago. Raphaël Pichon en zijn Pygmalion vroegen de zanger eerder voor een Mozart-serie in Salzburg en voor Bachs Weihnachtsoratorium, Osteroratorium, Johannes-Passion en Matthäus-Passion; als Christus in dat laatste werk debuteerde Huw Montague Rendall in 2025 in de .
Zijn debuutalbum Contemplation (2024) won in de categorie ‘Voice and Ensemble’ bij de Gramophone Classic Music Awards 2025. recitals verzorgde de Britse bariton op vele podia in zijn vaderland, maar ook bijvoorbeeld in Lille en Nancy, en in november 2024 in de met het Italienisches Liederbuch van Wolf samen met sopraan Erin Morley en pianist Malcolm Martineau.
Ying Fang, sopraan
Ying Fang maakte in april 2025 haar Concertgebouwdebuut in Bachs Johannes-Passion met het ensemble Pygmalion gedirigeerd door Raphäel Pichon. Actueel zijn ook haar debuten aan het Royal House Covent Garden in Londen, de Bayerische Staatsoper in München, de Wiener Staatsoper en de San Francisco Opera.
Bij De Nationale Opera in Amsterdam was ze in seizoen 2023/2024 te gast in Händels Agrippina en Mozarts Die Zauberflöte. Op het concertpodium zong ze in onder andere Mahlers Vierde symfonie met de orkesten van Sydney, Chicago en San Francisco, en in de Achtste met het Boston Symphony Orchestra onder leiding van Andris Nelsons.
Ying Fang was in 2009 in haar geboorteland de winnaar van de prestigieuze Golden Bell Award for Music. De zangeres behaalde haar bachelor aan het conservatorium van Shanghai en haar master aan The Juilliard School in New York. Aan The Metropolitan Opera volgde ze het Lindemann Young Artist Development Program.
Lucile Richardot, alt
Lucile Richardot begon met zingen in een kinderkoor in Épinal en bij de Maîtrise de Notre-Dame de Paris, en specialiseerde zich aan het conservatorium in Parijs in de oude muziek. In 2012 richtte ze met twee luitisten het ensemble Tictactus op, en s geeft ze met de klavecinisten Jean-Luc Ho en Philippe Grisvard.
In 2017 tourde de Française met het Monteverdi-drieluik van John Eliot Gardiner en het Monteverdi Choir, in 2018 debuteerde ze op het Festival van Aix-en-Provence (Purcell) en in Carnegie Hall in New York (Berlioz) en in 2019 stond ze voor het eerst in La Scala in Milaan.
De alt treedt zowel op in huizen als op het concertpodium, met Correspondances (Sébastien Daucé), Les Arts Florissants (Paul Agnew), Collegium 1704 (Václav Luks) en Le Poème Harmonique (Vincent Dumestre). Hedendaags repertoire zong ze bij het Ensemble intercontemporain.
Met Reinbert de Leeuw en Het Collectief nam ze diens bewerking voor kamerorkest van Mahlers Das Lied von der Erde op, en met pianiste Anne de Fornel, bariton Stéphane Degout en sopraan Raquel Camarinha alle eren van Lili en Nadia Boulanger. Lucile Richardot debuteerde in de Eigen Programmering van Het Concertgebouw in april 2025 in Bachs Johannes-Passion met Pygmalion en Raphaël Pichon.
Laurence Kilsby, tenor
Laurence Kilsby werd genomineerd in de categorie ‘Young Singer’ tijdens de International Awards 2023 en won eerste prijzen op drie internationale concoursen: de Wettbewerb ‘Das ’ tijdens de Heidelberger Frühling, de Wigmore Hall/Bollinger International Song Competition en de Cesti Competition tijdens de Innsbrucker Festwochen der Alten Musik.
Met pianiste Ella O’Neill bracht hij onlangs zijn debuutalbum Awakenings uit.
Laurence Kilsby begon zijn zangcarrière als jongenssopraan bij de Tewkesbury Abbey Schola Cantorum. Later studeerde hij aan het Royal College of Music in Londen en aan het Curtis Institute of Music in Philadelphia. Inmiddels maakt de Britse tenor furore op zowel het opera- en concertpodium als in de liedkunst.
Sinds zijn Concertgebouwdebuut in 2022 in Bachs Johannes-Passion met het Orchestra and Choir of the Age of Enlightenment keerde hij er al drie keer terug, de laatste keer in mei 2025, toen hij tijdens het Mahler Festival in de liederen van Mahler zong met pianist Julius Drake. Laurence Kilsby debuteert bij het Concertgebouworkest.
Andreas Wolf, bariton
Andreas Wolf heeft gestudeerd bij Heiner Eckels en Thomas Quasthoff. Hij zong op de festivals van Aix-en-Provence, Bregenz, Innsbruck en Beaune en in de huizen van Madrid, Brussel, Parijs, Genève, München, Dresden, Stuttgart en Straatsburg. Hij was te zien in Rameaus Les Indes galantes in het Teatro alla Scala in Milaan en in São Paulo, en vertolkte Lully’s Atys in de Opéra Royal de Versailles – telkens onder leiding van Leonardo García-Alarcón en samen met Cappella Mediterranea. Recente hoogtepunten waren ook het Requiem van Mozart met het Orchestre Philharmonique de Radio France, Bachs Weihnachtsoratorium met Les Arts Florissants en Händels Serse met il Pomo d’Oro.
In Het Concertgebouw was Andreas Wolf meermaals te horen in Bachs Matthäus-Passion – met de Nederlandse Bachvereniging, met het Nederlands Kamerorkest, en met Ton Koopman en diens Amsterdam Baroque Orchestra & Choir. Zijn vorige optredens in de waren in oktober 2024: in Händels Esther met Ton Koopman, en in Bach-’s met het Concertgebouworkest onder leiding van Leonardo García-Alarcón.







