Bachs Goldberg gevarieerd: Kuusisto en Altstaedt

Tekst: Eddie Vetter

De vijftien tweestemmige Inventies hebben in Johann Sebastian Bachs eigen handschrift uit 1723 een Franse titel: ‘XV Inventions à 2 (...) pour le Clavecin’. De term ‘inventio’ (vinding) is ontleend aan de retorica, de kunst van de welsprekendheid, die traditioneel verbonden was met de muziek. Zoals een redenaar eerst passende onderwerpen en argumenten moest vinden om zijn publiek te overtuigen, zo diende een componist geschikte muzikale invallen te krijgen.

Vroege versies van de Inventies staan in het Clavier-Büchlein waaraan Bach in januari 1720 was begonnen om zijn toen negenjarige zoon Wilhelm Friedemann les te geven op het klavecimbel. Deze vertelde later hoe zijn vader de lessen opzette. Eerst moest hij samen met zijn broer Carl Philipp Emanuel maandenlang vinger­oefeningen doen. Zodra de vader merkte dat ze er genoeg van kregen, verwerkte hij de oefeningen in composities met een toenemende moeilijkheidsgraad.

Bach en zijn kinderen hadden niet kunnen vermoeden dat bijna drie eeuwen later overal in de wereld nog steeds pianoleerlingen hiermee stap voor stap worden ingewijd in het oeuvre van Bach: van de tweestemmige inventies via de driestemmige sinfonia’s naar de preludes en fuga’s van Das wohltemperirte Clavier.

In het voorwoord van de Inventies staat dat ze vooral dienen om ‘eine cantabele Art im Spielen’ te bereiken en smaak in het componeren te krijgen. Destijds moest instrumentale muziek nog vocale idealen benaderen, vandaar ‘cantabele Art’. Dat een uitvoerend musicus tevens componist was, sprak vanzelf in die familie.

Uiteindelijk bracht Bach enkele verfijningen aan en groepeerde hij de stukken zodanig dat telkens mineur op majeur volgde in een stijgende reeks. De opzet is steeds contrapuntisch: de twee stemmen zijn gelijkwaardig, waarbij ze elkaar vaak imiteren. Mede daardoor lenen de Inventies zich ook voor uitvoeringen op andere instrumenten.

Naast zijn carrière als klarinetvirtuoos bouwt Jörg Widmann aan een oeuvre als van een barokcomponist. Bach zal hij niet meer inhalen, maar in amper twintig jaar heeft hij al bijna honderd composities voor uiteenlopende bezettingen gemaakt: van opera’s en grote orkestwerken tot kleinschalige stukken. Zo speelt hij in op de behoefte aan eigentijdse muziek die zowel technisch veeleisend voor de musici als toegankelijk voor de luisteraars is.

De 24 Duos für violine und violoncello dateren uit 2008 toen hij een maand in Dubai verbleef om inspiratie op te doen. Widmann is een meester in miniatuurtjes, net als zijn lievelingscomponist Robert Schumann. De duo’s verschillen onderling sterk in sfeer en karakter. Ze doorlopen in kort bestek het hele expressieve scala, van instrumentale bokkensprongen (Capriccio) tot een intense klaagzang (Lamento). In Petit ballet mécanique raken de violist en de cellist verwikkeld in een kleine pas-de-deux met een knipoog naar het Ballet mécanique van George Antheil.

Een componist die in München is geboren, moet kennelijk helemaal naar de Perzische Golf reizen om zich bezig te houden met zijn Beierse roots, zoals Widmann doet in ­Valse bavaroise, een wals vol citerachtige pizzicato’s, vette glissando’s en karikaturaal uitgerekte driekwartsmaten. In de Toccatina all’inglese (Kleine toccata op z’n Engels) zal het voor luisteraars gemakkelijker zijn het citaatje uit Beethovens Für Elise te herkennen dan het thema van James Bond-films, dat ingenieus in de constructie is verwerkt.

De 24 Duo’s zijn opgezet als een cyclus, een vraag-en-antwoordspel vol contrasten, maar ze kunnen ook afzonderlijk worden uitgevoerd.

In zijn biografie van Bach uit 1802 heeft Johann Nicolaus Forkel het ontstaan van de Goldberg-variaties in 1741 beschreven. De Russische gezant graaf Keyserlingk had last van slapeloosheid. Om de slapeloze nachten te verzachten speelde de toen ­veertienjarige klavecinist Johann Gottlieb Goldberg voor hem in een zijkamertje.

Bach werd gevraagd om opbeurende muziek. De graaf kon er niet genoeg van krijgen en schonk de maker een gouden beker gevuld met honderd louis d’or, voor die tijd een vermogen. Tegenwoordig worden vraagtekens bij dit verhaal geplaatst, hoewel Forkel veel van zijn informatie heeft verkregen van zonen van de componist.

Het werk bestaat uit een aria met dertig variaties, waarvan telkens de derde een canon vormt met een toenemende afstand tussen de stemmen. Niet de melodie van de aria wordt gevarieerd, maar het baspatroon. Sinds zijn jeugd had Bach zich niet meer beziggehouden met de variatiekunst. Het is alsof hij Georg Friedrich Händel, die zich eerder soortgelijke beperkingen had opgelegd, wilde overtreffen en in één moeite door van Domenico Scarlatti wilde winnen in virtuositeit. De compositie is opgezet voor een klavecimbel met twee manualen, met alle technische problemen van dien.

Al in 1984 heeft de violist Dmitri Sitkovetsky de Goldberg-variaties bewerkt voor strijktrio, hiertoe geïnspireerd door een opname van pianist Glenn Gould. Hij schrijft dat hij twee maanden lang de tijd van zijn leven had in het gezelschap van Bach en Gould. In 2009 besloot hij zijn transcriptie te herzien: minder herhalingen, meer eenvoud en een hernieuwde jeugdige energie die zulke tijdloze muziek verdient.