Bachs Brandenburgse concerten door Bach Collegium Japan

De Brandenburgse concerten, BWV 1046-1051 behoren tot de populairste werken van Johann Sebastian Bach. Dankzij de originele en steeds wisselende bezetting komen bijna alle instrumenten aan bod en zijn de zes concerten elk heel verschillend van karakter: van uitbundige, feestelijke jachtpartijen voor hoorns en hobo’s in het eerste concert tot de intieme lage strijkersklank van het zesde concert.

Helaas is er maar weinig bekend over de ontstaansgeschiedenis van de instrumentale muziek van Bach. Van de Brandenburgse concerten is echter een belangrijk manuscript bewaard gebleven waaraan de concerten hun naam danken: de verzameling van Six concerts avec plusieurs instruments, opgedragen aan de markgraaf van Brandenburg in 1721. Bach schrijft in zijn voorwoord dat hij deze concerten speciaal voor markgraaf Christian Ludwig heeft ‘aangepast aan verscheidene instrumenten’. Meer om zijn kwaliteiten als componist te tonen dan om de hofkapel van Christian Ludwig van nieuwe concerten te voorzien, want die hofkapel was hiervoor veel te klein bezet. Voor wie en wanneer Bach deze muziek dan wél creëerde is onduidelijk.

Het is aannemelijk dat Bach geïnspireerd was door zijn eigen hofkapel in Köthen, die een uitzonderlijk hoog niveau had. Als kapelmeester was Bach van 1717 tot 1723 in dienst van prins Leopold van Anhalt-Köthen. Een droombaan, want Leopold hield veel van muziek, nam alleen de beste musici aan en stelde Bach in de gelegenheid om met grote regelmaat instrumentale muziek te componeren. In het calvinistische plaatsje Köthen speelde kerkmuziek namelijk een ondergeschikte rol, waardoor er voor Bach tijd overbleef voor het schrijven van muziek die niét voor de kerk was bestemd. In de spaarzame bronnen staat alleen een uitvoering van het vijfde concert vermeld, maar Bachs virtuoze muzikanten zullen vermoedelijk ook andere Brandenburgse concerten hebben uitgevoerd in Köthen.

Er valt ook te beargumenteren dat Bach deze concerten nog vóór zijn verblijf in Köthen heeft gecomponeerd, dus vóór 1717. Als hij deze muziek speciaal voor de hofkapel in Köthen had gemaakt dan had hij de concerten immers vast niet opgedragen aan een andere broodheer dan Leopold, met wie hij een goede relatie had. Ook ­muzikaal zijn er aanwijzingen die ervoor pleiten dat Bach de zes concerten al in Weimar heeft geschreven, waar hij van 1708 tot 1717 werkzaam was aan het hof van hertog Willem Ernst van Saksen-Weimar. Net als de originele instrumentatie sluit de Italiaans ­georiënteerde stijl van de Brandenburgse concerten aan bij Bachs andere composities uit die periode. Opvallend is bijvoorbeeld de combinatie van twee jachthoorns (corno da caccia) en drie hobo’s in het eerste concert. Ook de vier solo-instrumenten in het tweede concert zijn zeer origineel: nooit eerder koos een componist voor een solo­kwartet van trompet, blokfluit, hobo en viool, waarbij vooral de extreem hoge trompetpartij opvalt. Ook de dialoog tussen viool en twee blokfluiten in het vierde concert is speciaal, en het vijfde concert bevat de eerste grote klavecimbelsolo in de muziekgeschiedenis. In de wat kleiner bezette concerten nummer drie en zes (die vanavond niet op het programma staan) bepaalt een rijke strijkersklank het karakter.

Of Bach deze concerten nu in Weimar of in Köthen componeerde, feit is dat de zes originele werken tot op de dag van vandaag een grote uitdaging zijn voor de uitvoerende musici. Niet alleen is deze concertcyclus een prachtig voorbeeld van ‘concertare’ (het wed­ijveren tussen de solisten en de begeleidende musici), Bach creëerde ook veel virtuoze solo’s zodat het tweede concert bijna een trompetconcert lijkt, het vierde een vioolconcert en het vijfde een klavecimbelconcert met een intiem langzaam deel voor een klein ensemble van klavecimbel, viool en traverso.