Atos Trio speelt Schubert en Beethoven

tekst: Liesbeth Houtman

Het Pianotrio in Bes groot, opus 97 is het laatste en meest monumentale van Ludwig van Beethovens zeven pianotrio’s. Zijn bijnaam ‘Erzherzog’ dankt het aan aartshertog Rudolf van Oostenrijk, die piano- en compositieles bij Beethoven had. Maar liefst veertien composities droeg Beethoven op aan zijn adellijke vriend en begunstiger, waaronder ook het Vierde en het Vijfde pianoconcert, de piano­sonate ‘Les adieux’, de Hammerklaviersonate en de Grosse Fuge, oorspronkelijk het slotdeel van het Dertiende strijkkwartet.

Opus 97 is het laatste werk waarmee Beethoven, geplaagd door ernstige gehoorproblemen, in 1814 in het openbaar optrad. Louis Spohr, die zich in het publiek bevond, herinnerde zich later hoe pijnlijk zijn kennismaking met het werk was geweest: ‘Ten eerste omdat de piano ontstemd was, hetgeen Beethoven niet leek te kunnen schelen aangezien hij dat niet kon horen, en ten tweede omdat nog slechts weinig resteerde van zijn ooit zo geroemde virtuositeit. In de fortepassages raakte hij de toetsen zo hard dat de snaren gingen ratelen, en in het piano zo zacht dat hele reeksen noten niet tot klinken kwamen, waardoor het zonder de pianopartij als leidraad ondoenlijk was de muziek te volgen.’

Doof of niet, op zijn componeren had dit geen invloed: zijn muziek hoorde Beethoven in zijn hoofd. Hoe anders had hij een zo geniaal werk kunnen componeren als het Pianotrio in Bes groot? De ­pianopartij blinkt uit in kleurenrijkdom en ritmische souplesse, waarbij viool, vaak in het ­sonore lage register, en cello de middenstemmen voor hun rekening nemen. Contrasten zijn er volop, zoals tussen de zangerige melodieën en pizzicatopassages van het openingsdeel, en tussen de simpele toonladderfiguur waarmee het Scherzo begint en de chromatiek die erop volgt. Het derde deel is een melancholiek, bijna schubertiaans Andante cantabile. Het hemelse visioen dat Beethoven hierin oproept wordt ruw verstoord door de stormachtige finale die hier naadloos op aansluit.

tekst: Sabien Van Dale

In de langzame delen van Franz Schuberts beide pianotrio’s ontspringt de melodie uit de intimiteit van de liedzang. Dit komt wellicht het sterkst naar voren in het Andante con moto van het Tweede pianotrio in Es groot. Leopold Sonnleithner, vriend en mecenas van onder meer Schubert en Beethoven, beschrijft in zijn memoires hoe de componist op een huisconcert bij Josephine Fröhlich gecharmeerd raakte door een Zweeds volkslied, gebracht door de zanger Isak Albert Berg. Dit lied, Se solen sjunker (De zonne zonk), zou de basis hebben gevormd voor het ­bezwerende andantethema. Deze getuigenis is echter nooit met overtuigend bewijsmateriaal gestaafd.

De sfeer van dit pianotrio wijst vooruit naar het desolate, met doem beladen landschap uit de liedcyclus Winterreise, die Schubert niet veel later, tijdens zijn laatste levensjaar, zou voltooien. De nog wel herkenbare klassieke galanterieën, schatplichtig aan Schuberts Weense achtergrond, worden overwoekerd door onrustige modulaties, dramatische akkoorden en hoekige ritmes. Nergens komt die dualiteit beter tot uiting dan in de middensectie van het Scherzando, waar een fijn geaccentueerd, bijna op een wals gelijkend gedeelte overgaat in een marsachtige driekwartsmaat.

Door middel van doordachte ­thematische verwijzingen en een rijke gelaagdheid zijn de vier delen organisch verbonden. Een voorbeeld hiervan is de terugkeer en gedaante­wisseling in het laatste deel van het hierboven genoemde andantethema. Frisse uitbundigheid, virtuositeit en ritmische precisie lijken naar een verwachtingsvol hoogtepunt uit te groeien tot de emoties, als in een visioen, een andere kant opgaan. Na een boeiende dialoog en een nieuwe transformatie van hetzelfde thema wordt een lange weg afgelegd die via liefdevolle verbondenheid, pijn en tragiek ten slotte uitmondt in tedere triomf.