Asko|Schönberg & Nora Fischer: Loevendie, Kyriakides en Golijov

Tijdens een van de reizen die hij als jongeman maakte viel Theo Loevendies oog op een Turkse schone. Dat was op de boot van Istanbul naar Marseille. Haar vader fronste zijn wenkbrauwen toen Loevendie haar vijf dagen later al ten huwelijk vroeg, maar de Amsterdamse musicus liet zich niet weerhouden. Het paar kreeg twee dochters en was dertig jaar gelukkig getrouwd.

Loevendies belangstelling voor Turkse cultuur komt niet uit de lucht vallen, met andere woorden. In zijn Six Turkish Folk Poems toonzette hij anonieme kwatrijnen uit de volkstraditie. Met hun alledaagse onderwerpen en directe verteltoon staan deze tekstjes mijlenver af van de gangbare ideeën over oosterse kunst, en juist dat sprak Loevendie aan.

Op een abstract niveau ontleende hij ook zijn muzikale materiaal aan de Turkse volkstraditie, maar van hoorbare invloed – zoals in Golijovs liedcyclus Ayre – is nauwelijks sprake.

In het eerste lied, een overpeinzing van de sterfelijkheid, creëert Loevendie een zwevende, dromerige sfeer, met harp en vibrafoon. De pastorale melodie met eigenzinnig springerige voorslagen krijgt tegenwicht van stekelige sul ponticello-strijkers (waarbij dichtbij de kam gestreken wordt), die een voorbode blijken: in het jachtige tweede lied spuugt de zangeres haar vileine woorden bijna uit.

Het in melancholie gedrenkte derde lied (‘Is je man soms soldaat, bruid?’) loopt uit op een nerveus-lyrische fluitsolo; die zet de toon voor lied numero vier, dat qua dictie herinnert aan de hectiek van het tweede. De dubbelzinnige eenzaamheid van het vijfde lied resoneert in de intiem vervlochten lijnen van fluit en klarinet, die de treurige zangstem mooi tegenkleuren.

Het korte slotlied wordt voortgedreven door een geagiteerde staccato piano, in lijn met de gemoedstoestand van de verteller – druk druk, en dan ook nog een geliefde die naar de fles grijpt.

Yannis Kyriakides, geboren op Cyprus maar sinds 1992 gevestigd in Nederland, studeerde bij Louis Andriessen en Dick Raaijmakers. Hij baseerde zich voor The Arrest op een droom van de Franse schrijver Georges Perec. In La boutique obscure (1973) verzamelde Perec de dromen die hij had opgeschreven om voor te leggen aan zijn psychotherapeut; die was echter niet over Perecs dromen te spreken en deed ze af als ‘inauthentiek’.

In The Arrest beschrijft Perec hoe hij in Tunis wordt achtervolgd door politiemannen, die hem willen arresteren voor ‘een klein vergrijp’ waaraan hij geen herinnering bewaart. Hij vermoedt dat de situatie te maken heeft met het feit dat hij joods is, en met zijn pro-Palestijnse stellingname, waarover hij zich schuldig voelt. Perecs joodse ouders kwamen allebei om tijdens de Tweede Wereldoorlog, en hoewel zijn werk altijd een spelelement heeft, is het doortrokken van thema’s als verlies en afwezigheid.

Kyriakides betrekt de luisteraar nadrukkelijk bij de verwarring van de dromer, juist door de tekst níet te laten zingen maar in grote witte letters op een zwart scherm te projecteren. Op die manier wordt de vertelstem de innerlijke stem van de toeschouwer, de stem die wij in onze geest horen.

De muziek voltrekt zich in verschillende lagen en snelheden en ondersteunt de door de tekst opgeroepen beelden en ideeën met het hoekige, gefragmenteerde idioom van de droom. De relatie tussen woord en klank is direct en ogenschijnlijk eenvoudig, maar het effect is gelaagd en ontroerend. Kyriakides werkte eerder met dromen in het vijfluik Dreams of the Blind uit 2007, dat in 2012 bekroond werd met de Willem Pijper Prijs.

De Argentijnse componist Osvaldo Golijov liet zich voor zijn liederencyclus Ayre inspireren door de veertig jaar oudere cyclus Folk Songs van de Italiaanse modernist Luciano Berio. Berio schreef Folk Songs voor zijn vrouw en muze, stemkunstenares Cathy Berberian, en baseerde zich daarbij op volksliedjes uit onder meer Amerika, Armenië en Italië.

Het was een baanbrekend werk, dat na het strikte serialisme van het voorgaande decennium bij componisten de deuren opende naar een hernieuwde, ‘bartókiaanse’ interesse in volksmuziek. Ayre (oud-Spaans voor zowel ‘melodie’ als ‘lucht’) is net als Folk Songs opgebouwd uit elf liederen, en net als Berio maakt Golijov gebruik van liederen in verschillende talen, waaronder Arabisch en Ladino, de dode taal van de sefardische joden.

Golijov schreef Ayre voor zijn muze, de Amerikaanse sopraan Dawn Upshaw, die de standaard zette met haar intense vertolking: Ayre vereist zowel taalgevoel, stembeheersing als overgave in hoge dosering. 

Het bindende element in Golijovs cyclus is dat alle liederen op een of andere manier te maken hebben met Al-Andalus, het middeleeuwse zuiden en midden van Spanje dat een smeltkroes was van joodse, christelijke en islamitische cultuur. Herkenbare traditionele melodieën klinken in intrigerende symbiose met flarden postminimalisme, een hedendaagse klanksensibiliteit en opvallend gebruik van elektronica.

De onderwerpen van de teksten lopen zeer uiteen: het tweede lied, gebaseerd op een fragment uit de Klaagliederen van Jeremia, is een lieflijke sefardische deun over een moeder die haar eigen zoon opeet; het zesde lied, Wa habibi (‘Mijn liefste’), giet een traditioneel christelijk-Arabisch paasthema in een jasje van zuchtende accordeon en opzwepende elektronische rai (Noord-Afrikaanse populaire muziek ontstaan in Algerije).

In lied 8 en 10 reciteert de zangeres in het Engels een gedicht van de Palestijnse dichter Mahmoud Darwish, waarin hij de situatie in het hedendaagse Midden-Oosten in verband brengt met de exodus uit Egypte en de Spaanse verovering van de Amerika’s. De gevarieerde, bevlogen heksenketel van Ayre is in rap tempo uitgegroeid tot een moderne klassieker.