Arthur Japin in Scherpdenkers: Stille Nacht am Silbersee

‘Een volmaakte afwezigheid van klank… Onverstoord geluk.’ Zo fantaseert Pjotr Iljitsj Tsjaikovski in Kolja, mijn nieuwe roman. Hij overweegt een opera te schrijven over de dove jongen, Kolja Konradi, die door zijn broer Modest wordt opgevoed.

Na zijn gruwelijk mislukte huwelijk verlangt de componist naar rust, en de stilte waarin het kind leeft fascineert hem: ‘In míjn hoofd is het nooit stil, geen tel! Zijn het de woorden niet, waarmee mensen mij achtervolgen, dan wel mijn eigen noten. Stel je toch voor, je van al dat kabaal dat de wereld voortbrengt niets te hoeven aantrekken!’

Waarin schuilt precies het drama van een zintuigelijk gemis, vraagt hij zich af (een thema dat hij later uitwerkt in zijn opera over de blinde Iolanta). Kun je iets missen wat je nooit hebt gekend? 

‘Onze opera [over Kolja] zou ongehoord kunnen beginnen. Toonloos, tellen lang. Verzwegen maten. Hoe klinkt de harmonie van het niets? Het kristallen zwijgen, een sprankelende stilte. Leeg en vrij is het kind aanvankelijk, maar onvermijdelijk als het leven komt de confrontatie: ergens begint een melodie.

Hij ziet kinderen zingen… hij denkt: wat doen die in godsnaam? Een fanfare marcheert langs, zijn moeder beweegt haar lippen voor een wiegelied. 

Waaróm, waartóé? Er wordt gedanst. Waaróp? En dan dringt het tot hem door: er bestaat een víjfde zintuig! Een heel segment van het leven waar hij voor altijd buiten staat.’

'En dan dringt het tot hem door: er bestaat een víjfde zintuig! Een heel segment van het leven waar hij voor altijd buiten staat’

Pjotr Tsjaikovski doet er alles aan om het kind uit te leggen wat muziek is. Hij legt hem uit dat wij emotie kunnen hóren. Dat er klanken bestaan die vrolijk maken, en andere die ons tot tranen kunnen bewegen. Dat een combinatie van tonen ons gevoel kan sturen. Sprookjestaal voor iemand die dit zelf nooit heeft ervaren of ervaren zal.

En toch komt Kolja stap voor stap tot een begrip van wat muziek wellicht zou kunnen zijn. Een sprookjes­achtige ervaring, die ik vanavond zal voordragen, helpt het kind hierbij.

Arthur Japin

tekst: Erwin Roebroeks

In 2004 componeerde Arvo Pärt zijn eerste versie van Da pacem Domine (Geef vrede Heer), voor vier stemmen, in opdracht van Jordi Savall, voor een vredesconcert naar aanleiding van de bomaanslagen op een Madrileens treinstation in 2004. De basis is een negende-eeuws gregoriaans antifoon.

De kracht van dit stuk is de koppeling van het sonore aan basaal harmonisch materiaal. Tegenover de bloeddorst van het terrorisme stelt Pärt een esthetiek van ‘geen vuiltje aan de lucht’. De muzikale vrede die Pärt laat horen, is als de wereldlijke vrede waartoe hij de Heer verzoekt.

In the little match girl passion giet David Lang het verhaal Het meisje met de zwavelstokjes van Hans Christian Andersen in het format van Bachs Matthäus-Passion. De compositie uit 2007 leverde David Lang in 2008 de Pulitzer Prize op.

Lang ziet in Andersens sprookje een analogie met de laatste dagen van Jezus: het meisje lijdt, wordt uitgejouwd door de menigte, en verandert van gedaante. De componist vroeg zich af welke verborgen krachten zouden vrijkomen wanneer hij de thematiek zou ontsluiten op een manier waarop componisten de passie van Jezus toonzetten.

The little match girl passion is de inspiratiebron van de hele voorstelling. Silbersee-dramaturg Wout van Tongeren: ‘Deze avond is een soort nachtmis. Het idee komt deels voort uit de compositie van Lang. Hij zocht voor the little match girl passion naar zingeving met religieuze muziek zonder een directe koppeling met godsdienst, en kwam uit op een oratorium over een sprookje.’

Arthur Japin zal Het meisje met de zwavelstokjes voorlezen en daarnaast twee parabels voordragen. Daar komt nog muziek bij. Romain Bischoff, artistiek directeur van Silbersee: ‘De muzikaliteit van de avond wordt aangestuurd door Silbersee; cellist, componist en improvisator Jörg Brinkmann wordt er door ons bij betrokken. De muziek is een spiegeling van wat er in de lucht hangt door wat er verteld wordt, ze is de klankmatige reflectie van dat wat Japin achterlaat in de hoofden van het publiek.’

De twee verhalen die Japin naast Het meisje met de zwavelstokjes voorleest, hebben allebei iets weg van een sprookje. Van Tongeren: ‘Het ene verhaal komt uit Japins nieuwe roman Kolja, over een doofstomme jongen die opgroeit in de muzikale wereld van de broers Modest en Pjotr Iljitsj Tsjaikovski. Het is een parabel over een oude vrouw die op het punt van sterven staat, en een jeugdherinnering zoekt die maar niet komt opdagen.

Het andere verhaal is een samenvatting van Japins vertaling van een Amerikaans kinderboek, The Giving Tree.’ Het boek van Shel Silverstein speelt zich, net als het vorige verhaal, af bij een boom. Ditmaal gaat het over een jongetje: hij plukt de boom letterlijk en figuurlijk kaal, terwijl de boom zichzelf blijft aanbieden. Als het jongetje geld nodig heeft, biedt de boom zijn appels aan; als hij een huis wil bouwen zijn takken.

Van Tongeren: ‘Uiteindelijk is de boom nog slechts een stomp en is de jongen een oude man die nog enkel wil zitten. De boom biedt zijn stomp aan, de man gaat zitten en de boom is gelukkig. Het is een verhaal over zowel exploitatie als het offer van de liefde. Het is een tekst waar je op kunt blijven kauwen.’

Dergelijke verhalen passen bij Silbersee, als productiekern voor onorthodox muziektheater en experimentele opera. In de voorstellingen van Silbersee versmelten uiteenlopende kunstdisciplines met elkaar, waarbij muziek en de menselijke stem de stuwende krachten zijn. De performers zijn medemakers.

‘We hopen bij Silbersee altijd poëzie in muziek naar boven te krijgen’, zegt Bischoff. ‘We starten vanuit de muziek, wat dat betreft lijken we op een gewoon operagezelschap. We vragen ons niet alleen bij elke voorstelling af wat we willen vertellen, maar bedenken daar ook een nieuwe vorm bij. Wat dat betreft horen we juist bij de voorhoede van de theaterwereld.’

De vorm is vanavond een waaier van de verschillende onderdelen, met tot op zekere hoogte een vervlechting. Bischoff: ‘Je hebt drie sprookjes, in dat opzicht zijn het drie blokken, Japin spreekt vier of vijf keer. Het zal vaker voorkomen dat er door zijn spreken heen muziek zal klinken. Het streven is dat alle elementen die je ziet en hoort één dynamiek en één organisch geheel vormen.’

"Ik bemoei me muzikaal met elke productie. Als ik merk dat wat we zien alleen maar muzikaal wordt ingekleurd, grijp ik in" 

Anekdotisch wordt het nergens. Bischoff, van oorsprong dirigent en zanger: ‘Het bijzondere van Silbersee is dat de muziek altijd een evenknie is van het verhaal of van het beeld. Zangers of instrumentalisten zijn bij ons nooit begeleiding. Ik bewaak het muzikale idioom en ik bemoei me muzikaal met elke productie. Als ik merk dat wat we zien alleen maar muzikaal wordt ingekleurd, grijp ik in.’

Noem de muziek gerust ‘bezinningsmuziek’. De voorstelling heet niet zomaar Stille Nacht am Silbersee. Godsdienstig wordt het nergens. Maar het wordt wel een avond vol van genade. Bischoff: ‘Ik kan me voorstellen dat mensen na afloop niet de verplichting voelen om deze kerst de nachtmis te bezoeken, want na wat er vanavond wordt verteld en omgezet in muziek, valt er genoeg te overdenken.’