Artemis Kwartet: JANÁČEK, MOZART EN GRIEG

Tekst: Marco Nakken

In de herfst van 1923 had Leoš Janáček slechts tien dagen nodig om zijn Eerste strijkkwartet, de ‘Kreutzersonate’ – naar Tolstojs novelle –, te componeren.

In de in 1890 verschenen novelle van Tolstoj vertelt ene Pozdnisjev gedurende een lange treinreis hoe hij in een ongelukkig huwelijk gevangen heeft gezeten en hoe hij uiteindelijk, verteerd door jaloezie, zijn vrouw om het leven heeft gebracht. De muziek fungeert in het verhaal als katalysator. Als Pozdnisjevs vrouw samen met een violist en huisvriend op een avondje Beethovens ‘Kreutzersonate’ voor viool en piano speelt, slaat de toch al labiele verteller volledig door.

Voor Tolstoj was de novelle onder andere een middel om zijn omstreden opvattingen over het huwelijk (of de onmogelijkheid daarvan) uiteen te zetten, maar Janáček lijkt vooral in de schildering van de hoog oplopende emoties geïnteresseerd te zijn geweest.

‘Ik ben er nog helemaal opgewonden van en het is al een jaar geleden dat ik het geschreven heb. Ik had een ongelukkige Russische vrouw in gedachten, gekweld, geschopt en uiteindelijk doodgeslagen, zoals de Russische schrijver Tolstoj dat in De Kreutzersonate heeft verteld’, schreef Janáček aan Kamila Stösslová, de hartstochtelijk aanbeden muze van zijn laatste jaren, nadat in 1924 het kwartet was uitgevoerd.

Het eerste deel van het kwartet wordt gekenmerkt door vele, abrupte tempowisselingen. Het klaaglijke motief (Adagio) waarmee het deel opent wordt afgewisseld met een haastig ­voorbij scherend volksliedje. Het tweede deel is een scherzo. Het begint als een dansje, maar mondt al snel uit in een door de altviool aan de kam gespeelde spookachtige passage. Het derde deel wordt wederom gekenmerkt door de abrupte overgangen van hartstochtelijke lyriek naar bijna gewelddadige ostinato’s. In de finale keert het klagelijke motief uit het eerste deel terug en geeft de met ‘snikkend’ aangeduide, onbegeleide melodie van de eerste viool wellicht de smeekbeden van de wanhopige echtgenote weer.

Tekst: Carine Alders

In het kielzog van zijn mecenas aartsbisschop Colloredo arriveerde Wolfgang Amadeus Mozart op 16 maart 1781 in Wenen. Aangetrokken door de kansen op roem en inkomen besloot hij zich definitief in de stad te vestigen.

Met enige moeite verbrak hij de verbintenis met zijn broodheer, zodat hij opdrachten aan kon nemen en kon ­optreden voor wie hij maar wilde. Zijn huwelijk met Constanze Weber anderhalf jaar later – tegen de zin van zijn vader – zette de kroon op Mozarts streven naar zelfstandigheid, de kans om zelf zijn koers te bepalen.

Een van de eerste werken waar hij zich in alle vrijheid aan zette, was het Strijkkwartet in G groot, KV 387. Kort daarvoor had Joseph Haydn met zijn strijkkwartetten opus 33 een nieuwe standaard gezet. Mozart pakte de handschoen op en besloot een antwoord te componeren. Daarbij ging hij niet over één nacht ijs. Mozart bezat de gave ‘in zijn hoofd’ te componeren en vervolgens het kant-en-klare stuk in een keer op papier te zetten, maar met de zes strijkkwartetten die hij aan Haydn opdroeg werkte het anders. De manuscripten laten voor Mozart ongebruikelijke verbeteringen zien.

Aan Haydn schreef hij dat deze kwartetten ‘de vrucht waren van een lang en moeizaam pogen’. In het eerste ­strijkkwartet van de serie is al te horen dat Mozart zijn grote voorbeeld goed bestudeerd heeft. De vier instrumenten gaan op basis van gelijkwaardigheid een beschaafd gesprek aan, elk deel eindigt in harmonie met een pianissimo. Ook is te horen dat Mozart zich verdiept heeft in de muziek van Johann Sebastian Bach. In het laatste deel zijn bijvoorbeeld fugatische elementen verwerkt.

Haydn was tevreden, hij vertrouwde Mozarts vader toe dat zijn zoon de grootste componist was die hij kende.

Tekst: Liesbeth Houtman

De muziek van Edvard Grieg is geworteld in de klassiek-romantische traditie van Schumann en Mendelssohn waarmee men hem aan het conservatorium van Leipzig vertrouwd had gemaakt. Daarnaast raakte hij bezeten van het nationalistische ideaal een eigen Noorse muziektaal te creëren. Nog vóór Bartók de volksmuziek van zijn land in kaart bracht, verzamelde Grieg al volksmelodieën die hij verwerkte in talloze korte pianostukjes.

Vooral de ostinate ritmes en modale harmonieën fascineerden hem, waardoor deze oude elementen zich vermengden met zijn eigen romantische idioom. De ritmes in het Strijkkwartet in g klein, opus 27 hebben een bijna aardse primitiviteit. Een hevige stuwing is hiervan het resultaat waarbij regelmatig in volle vaart wordt afgestevend op de zo Scandinavisch klinkende ‘open’ fortissimoakkoorden, bestaande uit kwinten en octaven.

Het hele kwartet wordt gedreven door twee contrasterende gemoedsbewegingen: een overrompelende dosis dramatiek en een zoete, gevoelige lyriek die soms neigt naar de bonbondoos. Als vormgevende factor zette Grieg een terugkerend motto in, ontleend aan zijn lied Spillemaend, opus 25 nummer 1, dat in de langzame inleiding tot het eerste deel door de vier strijkers unisono wordt geïntroduceerd. Onder dit beweeglijke oppervlak is echter ook de klassieke sonatevorm steeds herkenbaar.

Terwijl het publiek bij de première in 1878 Griegs hartstochtelijke werk onmiddellijk in het hart sloot, waren vorm en inhoud zó verfrissend nieuw dat behoudzuchtige critici hem ‘een gebrek aan enig talent voor structuur en ontwikkeling’ en ‘een waarlijk kinderlijk plezier in alles wat lelijk klinkt’ verweten. Zelf stelde de componist dat zijn kwartet ‘niet ging over triviale onderwerpen voor kleinzielige lieden. Mijn doel is een brede vlucht van de verbeelding, en vooral sonoriteit van de instrumenten waarvoor het is geschreven’.