Aristo Sham speelt Brahms’ pianosonates

Er bestaan concertprogramma’s die je ervaart als een verzameling losse stukken. Andere vertellen je een coherent verhaal. Dit recital behoort tot de tweede categorie. Met Johann Sebastian Bach als vertrekpunt en Johannes Brahms als ruggengraat ontvouwt zich een muzikale reis waarin vorm, structuur en emotie met elkaar in gesprek zijn. De rode draad? De jonge Brahms, amper twintig jaar oud en al druk in de weer de pianotraditie naar zijn hand te zetten.

Bach – Brahms

‘Bestudeer Bach, daar vind je alles’. Het is een fameuze uitspraak van Johannes Brahms, voor wie Johann Sebastian Bach geen historische componist was, maar een levende inspiratiebron.
Bachs Prelude en Fuga in C groot uit Das wohltemperirte Klavier is dan ook een logische opening van dit recital rondom Brahms. De prelude lijkt eenvoudig, een opeenvolging van gebroken akkoorden, maar daarin schuilt juist de magie: alles stroomt als vanzelfsprekend.
De fuga is helder in haar contouren, architectonisch. Een klein thema wordt door verschillende stemmen overgenomen, gespiegeld en ontwikkeld. Vrijheid en orde staan hier naast elkaar – een tegenstelling die later in het programma terugkeert.

Brahms bestudeerde Bachs contrapunt obsessief en zag hoe intellect en emotie perfect samen kunnen gaan. Daar was Brahms ook op uit en dit is meteen al te horen in zijn Eerste sonate in C groot. Officieel is dit zijn opus 1, maar een beginnerswerk is het niet. Je hoort een jonge componist die groots durft te denken. De openingsakkoorden klinken energiek en ambitieus, bijna symfonisch.
Brahms combineert een stevige architectuur met een uitgesproken romantische emotionaliteit. Het langzame deel, gebaseerd op een melancholiek Duits minneliedje, laat horen hoe vanzelfsprekend hij volksmelodieën wist te verweven tot complexe structuren. De finale combineert virtuositeit met structurele strengheid. Zo klinkt een jonge componist die meesterschap claimt.

Chopin – Brahms

Frédéric Chopins Prélude in Fis groot brengt plotseling verstilling. Waar Brahms bouwt met graniet, schildert Chopin met licht en kleur. Dit korte stuk uit de reeks 24 Préludes opent met een melodie die lijkt te zweven boven een zachte begeleiding. Het ademt elegantie en intimiteit.
Toch is deze compositie meer dan een rustpunt alleen. Met de keuze voor precies deze toonsoort, vormt ze een brug naar Brahms’ Tweede sonate in fis klein. Alsof Chopin in majeur een deur opent naar een donkerder mineurlandschap bij Brahms.

Brahms’ Tweede sonate klinkt onrustiger dan zijn Eerste. Hoewel het werk als opus 2 werd gepubliceerd, ontstond het waarschijnlijk eerder. Hier horen we een componist die minder uit is op klassieke balans en meer geïnteresseerd is in dramatische contrasten. Het openingsdeel springt onstuimig vooruit, met grote intervallen en heftige ritmes. De muziek duwt voortdurend tegen haar eigen grenzen aan.

Toch blijft de onderliggende samenhang aanwezig. Brahms laat motieven terugkeren, transformeert ze, vervormt ze, geeft ze nieuwe betekenis. Dat procedé heeft iets van het contrapunt van Bach, maar dan vertaald naar een romantisch idioom vol turbulentie en melancholie. Vooral daarin schuilt Brahms’ genialiteit: hij verbindt de intellectuele discipline van de Barok met de emotionele intensiteit van de negen­tiende eeuw. De componist droeg het stuk bij publicatie op aan Clara Schumann, de toen al zo beroemde pianovirtuoos die hij net, via haar echtgenoot Robert, had leren kennen. Sindsdien kwam hij vrijwel dagelijks bij het echtpaar over de vloer.

R. Schumann – Brahms

Robert Schumanns Träumerei vervolgt als een moment van even ademhalen. Misschien is het wel het bekendste miniatuurstuk uit de Romantiek: eenvoudig, zangerig en ontwapenend direct. Maar binnen dit programma heeft het ook een persoonlijke betekenis. Robert Schumann was immers degene die de jonge Brahms bij het publiek introduceerde. In zijn beroemde essay Neue Bahnen (Neue Zeitschrift für Musik, 28 oktober 1853) voorspelde hij dat Brahms de Duitse muziek een nieuwe toekomst zou gaan geven.

Dat maakt Träumerei meer dan zomaar een lieflijk tussendoortje. Het voelt als een eerbetoon – een moment van intimiteit midden in een programma vol monumentale vormen. Schumann herinnert ons eraan dat romantische muziek niet alleen draait om drama en virtuositeit, maar ook om kwetsbaarheid, om poëzie.

Daarmee is de weg vrij voor het grote slotstuk: Brahms’ Derde sonate in f klein. Dit werk is groots van schaal en ambitie. Met vijf delen en een speelduur van bijna veertig minuten heeft het meer weg van een symfonie voor piano dan van een traditionele sonate.Hier komt bovendien alles samen wat eerder tijdens dit recital werd aangekondigd. De krachtige structurering van Bach, de lyrische verfijning van Chopin, de poëtische gevoeligheid van Schumann – Brahms smeedt het tot iets volledig eigens. Het openingsdeel klinkt heroïsch en onvermijdelijk, terwijl het tweede deel een nocturne-­achtige intimiteit heeft. Later duiken donkere schaduwen op in het mysterieuze ‘Rückblick’ voordat de Finale uiteindelijk naar een triomfantelijk slot in F groot voert.

Wat deze sonate zo indrukwekkend maakt, is niet alleen de jeugdige bravoure, maar vooral de samenhang. Motieven keren voortdurend terug in nieuwe vormen, alsof het hele werk één grote ademhaling is. Brahms denkt hier op groot-symfonische schaal: alles hangt met alles samen.

En misschien is dat uiteindelijk ook de essentie van dit programma. Het laat horen hoe muziek over generaties heen met zichzelf in gesprek blijft. Bach legt het fundament, Chopin en Schumann voegen kleur en gevoeligheid toe, en Brahms brengt al die invloeden samen in muziek die tegelijk terugkijkt én vooruitwijst. Anders gezegd: dit recital laat niet alleen horen hoe een ­jonge componist zijn plaats zoekt in de traditie, het toont ook hoe de traditie steeds opnieuw vooruit in de tijd wordt geschoven.