Arie Boomsma en Doelen Kwartet belichten de dood

Kort na de periode waarin Franz Schubert zijn Strijkkwartet in d klein, ‘Der Tod und das Mädchen’ componeerde, schreef hij in een brief aan zijn vriend, de beeldend kunstenaar Leopold Kupelwieser, dat hij zich door een slechte gezondheid, vervlogen aspiraties en door smart die liefde en vriendschap hem gebracht hadden een ‘elender, unglücklicher Mensch’ voelde. Tegen de achtergrond van deze ontboezeming wordt het componeren van een strijkkwartet waarin muzikale gegevens van noodlot en dood een grote rol spelen begrijpelijk. Het werk ontleent zijn bijnaam aan het tweede deel, dat bestaat uit variaties op het pianovoorspel en het tweede gedeelte van Schuberts eigen lied Der Tod und das Mädchen (1817), namelijk het fragment waarin de dood sussende woorden spreekt tot het angstige meisje dat hij komt halen. Het kwartet staat in dezelfde toonsoort als het lied, d klein, de toonsoort die bij Schubert meestal in verband met noodlot en trieste realiteit voorkomt. Het begin van het Allegro, fortissimo en gedeeltelijk unisono, slaat in als een slag van het lot zelf en luidt een sonatedeel in waarvan het eerste thema en zijn ontwikkeling door barse dynamiek worden beheerst en het tweede thema, hoewel per traditie lyrisch, toch een onstuimig karakter heeft. Ook door de vreemde harmonie in het slotfragment (coda) van het Allegro en door een nieuw, enigszins ‘stappend’ motief aan het eind krijgt dit strijkkwartet een noodlotskleuring.

Henriëtte Sanders

Dat dromen kunnen ontaarden in een wilde nachtmerrie wordt aangrijpend aangetoond in Black Angels van George Crumb, een mijlpaal in de strijkkwartetliteratuur. Hoewel bescheiden van lengte – het stuk duurt ongeveer 20 minuten – wordt de vorm van het traditionele strijkkwartet enorm uitvergroot en uitgebreid. Door middel van een elektronische galm, slagwerk en met water gevulde kristallen glazen ontstaat een duizelingwekkend amalgaam van onvermoede klanken, een rijk palet waarmee een schril portret van de menselijke staat wordt geschilderd. ‘Het werk is ontstaan als een parabel op onze getroebleerde tijden,’ aldus de Amerikaanse componist, die het werk schreef ten tijde van de Vietnamoorlog. De ondertitel Thirteen Images from the Dark Land wekt de suggestie van programmamuziek, al wordt veel aan de verbeelding van de luisteraar overgelaten. Crumb sprak dan ook liever van symbolische muziek, waarin de dualiteit tussen Goed en Kwaad, God en de Duivel centraal wordt gesteld. De dertien deeltjes zijn in drie overkoepelende hoofdstukken ingedeeld: Departure, Absence en Return, door de componist toegelicht als respectievelijk ‘fall from grace’, ‘spiritual annihilation’ en ‘redemption’. Dit verwijst naar de Duivel als gevallen engel, met de mogelijkheid dat deze naar de hemel terugkeert. Ook kunnen de titels worden uitgelegd als een reis die de ziel aflegt, van onschuld via zonde naar inkeer. De symbolische getallen 7 en 13 fungeren daarbij als ordenend principe. Maatlengtes en intervallen worden mede aan de hand van deze getallen en hun vermenigvuldiging bepaald. Het tellen in verschillende talen, waaronder Japans en Russisch, symboliseert de Babylonische spraakverwarring waarin de mensheid verzeild is geraakt. In woest fortissimo wordt het eerste beeld, Night of the Electric Insects, ingezet, een verwijzing naar de oorlogshelikopters in Vietnam. Het vierde beeld, Devil-Music, is een groteske cadens voor soloviool, waarin onder meer de barokke duivelstriller van Tartini wordt aangehaald. Het ontaardt in een Danse Macabre, waarin het gregoriaanse Dies irae is verstopt. Een ingetogen Pavana Lachrymae citeert Schuberts Der Tod und das Mädchen, waarbij de insecten in het doodse donker van de nacht rondzoemen. Bijna elk deel heeft een tegenhanger; zo wordt de duivelsmuziek gespiegeld in God Music, een hallucinerende aria voor cello met waterglasbegeleiding. Crumb voltooide Black Angels op vrijdag de dertiende maart 1970, ‘in tempore belli’. De muziek eindigt in verstilling. Maar wie de muziek als cyclisch opvat, weet dat de helse tocht elk moment opnieuw kan beginnen.

Floris Don