ARC Ensemble: Music in Exile

Mieczysław Weinberg werd honderd jaar geleden geboren in een gezin op de vlucht. Vader Shmuel vestigde zich – op de vlucht voor pogroms – in Warschau, waar Mieczysław op twaalfjarige leeftijd naar het conservatorium ging. Hij had net zijn pianostudie afgerond toen in 1939 de Duitsers binnenvielen.

Te voet vluchtte hij als negentienjarige naar het oosten, zijn familie en alles achterlatend. In Minsk studeerde hij compositie aan het conservatorium. Slechts enkele uren na zijn examenconcert op 22 juni 1941 vielen de nazi’s Rusland aan. Opnieuw volgde een chaotische en gevaarlijke vlucht naar het oosten.

Aangekomen in de Oezbeekse hoofdstad Tasjkent bleek hij niet de enige vluchteling – er waren al veel kunstenaars, en veel musici van het conservatorium in Leningrad vonden er een veilig thuis. De stad bruiste van cultuur.

Weinberg vond werk aan de opera en leerde veel componisten en musici kennen. In 1942 trouwde hij met Natalya, dochter van de invloedrijke acteur Solomon Mikhoels. Duitsland was nu de vijand, waardoor het openlijk antisemitisme van overheidswege naar de achtergrond verdween.

Een productieve periode brak aan voor de jonge componist. Een ballet, operettes, zijn eerste symfonie en talrijke kamermuziekwerken zagen het licht. Dmitri Sjostakovitsj was zo onder de indruk van de symfonie dat hij Weinberg uitnodigde naar het inmiddels veilige Moskou te komen.

De Eerste sonate was het laatste werk dat hij voor zijn vertrek componeerde. Jeugdige energie en het zonnige klimaat van Tasjkent klinken door in de romantische muziek die stevig geworteld is in de westerse klassieke traditie.

Weinberg droeg het werk op aan zijn schoonvader, maar die heeft de vioolsonate nooit kunnen horen; Mikhoels werd als invloedrijke jood in 1948 door Stalin vermoord, terwijl de sonate pas in 1965 in première ging.

Paul Ben-Haim – toen nog Frankenburger geheten – studeerde in 1920 af aan het conservatorium in München. In de jaren twintig was hij dirigent aan de opera in Augsburg en componeerde hij – zoals veel jonge componisten in het interbellum – met invloeden van jazz, oriëntalisme en neoclassicisme.

Zijn vriend Heinrich Schalit wekte zijn interesse in joodse muziek. In 1933 vluchtte Frankenburger naar Palestina op een ­toeristenvisum. Om als illegale vluchteling toch recitals te kunnen geven nam hij de naam Ben-Haim aan, naar zijn vader Heinrich.

Zijn nieuwe leven stond in het teken van het vinden van een eigen Israëlisch geluid in zijn muziek. Hij reisde door de hele regio om zowel joodse als Arabische volksmuziek te bestuderen.

Bijna tien jaar lang werkte hij samen met de Israëlische zangeres Bracha Zephira, waardoor hij muziek uit de regio uit de eerste hand leerde kennen. Hij schreef ruim zestig liederen voor haar, geïnspireerd op oude volksmelodieën. Een andere grote invloed was de muziek van Paul Hindemith.

De synthese tussen West en Oost zou hem zijn hele leven bezig houden en het Klarinetkwintet is een zeer geslaagd voorbeeld. Het begin van de twintigste eeuw – Laatromantiek, jazzy invloeden, veel chromatiek – is duidelijk aanwezig, maar de melodieën met kleine intervallen en versierinkjes roepen Arabische volksmuziek op.

Ben-Haim droeg het werk op aan Alberto Hemsi, een Turks-joodse componist en etnomusicoloog die de tradities van zijn Sefardische voorouders bestudeerde.

Walter Kaufmann (geboren in Karlsbad in het huidige Tsjechië) studeerde compositie in Berlijn bij Franz Schreker en werkte als assistent van Bruno Walter aan de opera. Aan de Duitstalige universiteit in Praag schreef hij een thesis over Gustav Mahler, maar toen zijn promotor sympathisant van het nationaalsocialisme bleek te zijn – Mahler was van joodse komaf – trok hij zijn werk terug.

In februari 1934 vertrok hij naar India, een bestemming ingegeven door zijn interesse in Indiase muziek en het gemak waarmee hij een visum kreeg. Twaalf jaar lang verdiepte hij zich in de muziek van zijn nieuwe vaderland en componeerde hij talloze werken, waaronder het Elfde strijkkwartet, tevens ook zijn laatste. In de Willingdon Sports Club in Mumbai ging het werk in première met Kaufmann op altviool en Mehli Mehta (de vader van dirigent Zubin Mehta) als primarius.

Malaria en dysenterie eisten echter hun tol. Na de oorlog terugkeren naar Praag was geen optie: Kaufmanns familie was vermoord en iemand anders woonde in zijn huis. Emigratie naar de Verenigde Staten lukte niet, ondanks de inzet van zijn vriend Albert Einstein. Via Londen, Halifax en Winnipeg werd hij uiteindelijk in 1956 professor muziekwetenschap aan de Universiteit van Indiana in Bloomington.

Kaufmanns reputatie als wetenschapper is nog altijd groot, maar zijn muziek is grotendeels onuitgegeven op de plank blijven liggen. Dankzij het speurwerk van Simon Wynberg, artistiek directeur van het ARC Ensemble, klinkt dit strijkkwartet na tachtig jaar opnieuw – spannende en aanstekelijke muziek, waarin de Indiase invloeden niet te missen zijn.

Mario Castelnuovo-Tedesco genoot in de jaren 1930 dankzij de International Society of Contemporary Music een zekere bekendheid in Europa toen zijn muziek in 1938 plotseling van de radio geweerd werd. Met de hete adem van Mussolini in de nek vertrok hij naar Amerika, waar zijn vrienden Jascha Heifetz en Arturo Toscanini een baantje voor hem geregeld hadden als filmcomponist bij de MGM Studios.

Beroemde filmcomponisten als Henry Mancini (The Pink Panther) en John Williams (onder andere Star Wars) bracht hij de fijne kneepjes van het vak bij. Hij zou muziek componeren bij ruim tweehonderd films, maar bleef ook werk voor de concertzaal schrijven.

Inspiratiebronnen waren zijn Toscaanse geboortegrond, zijn Spaanse en joodse achtergrond, Shakespeare en de Bijbel. Over zijn eigen stijl schreef hij: ‘Ik heb nooit geloofd in modernisme, in neoclassicisme of wat voor -isme dan ook. Ik geloof in muziek als taal, met de capaciteit om zich te vernieuwen en te ontwikkelen.’

Het Eerste pianokwintet dateert uit de tijd dat Castelnuovo-­Tedesco nog in Florence woonde en werkte. Het is zeer romantische muziek, groots en meeslepend. De componist geloofde heilig in het voortbouwen op traditie en de vierdelige vorm – met een Scherzo in de traditie van Ludwig van Beethoven en Johannes Brahms – getuigt daarvan. In het laatste deel klinkt de muziek van zijn voorouders door in het ritme van de habanera (een in Cuba ontstane dans die heel populair was in Spanje).