Apollon Musagète Kwartet speelt Grieg

tekst: Aad van der Ven

Wie Puccini zegt, zegt opera. De schaarse werken in andere genres van de beroemdste Italiaanse componist na Giuseppe Verdi zijn nagenoeg vergeten, met uitzondering van de vooral door amateurkoren nog wel eens uitgevoerde Messa di Gloria.

Een handjevol instrumentale partituren (orkest- en kamermuziek) ontstond in zijn studiejaren, rond 1880. Tien jaar later kwam een mini-compositie voor strijkkwartet uit de lucht vallen: Crisantemi (Chrysanten), met de ondertitel Elegia.

Giacomo Puccini schreef het stuk dat amper zes minuten duurt als in memoriam voor de pas overleden hertog Amadeo van Aosta, tevens prins van Savoie. De titel refereert aan de belangrijke rol voor de chrysant bij de uitvaart in Italië. 

De eendelige compositie bestaat uit twee aaneengesloten thema’s waarvan het eerste tegen het einde herhaald wordt. Het eerste thema (‘dolce’) bezit mede door de stijgende lijn in halve toonschreden een enigszins onbestemde weemoed die al snel aan Wagners Tristan und Isolde doet denken.

Neutraler van karakter is thema twee (‘con molto espressione’), met gepunteerde ritmes en melodische sprongen boven een regelmatig kabbelende begeleiding. Beide thema’s zijn ook vervlochten in de partituur van Manon Lescaut, Puccini’s derde opera waaraan hij in dezelfde periode werkte. Crisantemi is ook bekend geworden in een versie voor strijkorkest.

Kamermuziek was in het negentiende-eeuwse Rusland een genre waarvan diverse componisten zich bedienden wanneer zij een in memoriam wilden schrijven. Met die bedoeling ontstonden bijvoorbeeld de pianotrio’s van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski en Serge Rachmaninoff.

Anton Arenski wilde met zijn Tweede strijkkwartet in a klein zijn held Tsjaikovski eer bewijzen. Het werk ontstond in 1894, een jaar na de dood van de grote meester met wie hij in Moskou in nauw contact stond en door wie hij duidelijk is beïnvloed.

Dit laatste uit zich in een voorkeur voor traditionele Centraal-Europese muziekvormen. Arenski voelde zich niet thuis bij zijn collega’s van de Russische nationale school, onder wie Mili Balakirev, Modest Moesorgski en Aleksandr Borodin. 

Arenski’s opus 35 neemt in het repertoire voor strijkkwartet een bijzondere plaats in. Dit alleen al vanwege de instrumentale samenstelling van de originele versie uit 1894: niet twee violen, altviool en cello, zoals het strijkkwartet sinds Joseph Haydn er pleegt uit te zien, maar viool, altviool en twee cello’s.

Met als resultaat een veelheid van volle akkoorden die een donkere omgeving vormen waaruit de viool naar voren treedt. In 1899 bewerkte de componist het stuk voor ‘gewoon’ strijkkwartet, de versie die vanavond te horen is.

Zowel in het eerste als in het laatste deel klinkt een thema dat is ontleend aan muziek bij de uitvaartliturgie van de orthodoxe kerk. Bovendien bevat het slotdeel tegen het einde een fugatische uitwerking van het zogenoemde ‘Slava-motief’, dat we ook uit Beethovens Strijkkwartet in e klein, opus 59 nummer 2 kennen en dat prominent voorkomt in Moesorgski’s opera Boris Godoenov.

Het middendeel is een serie van zeven variaties waarvoor Arenski een thema koos uit een van Tsjaikovski’s Kinderliederen, opus 54.

Een bedrijf dat ter gelegenheid van zijn vijfentwintigjarig bestaan een compositie-opdracht voor strijkkwartet verleent. Waar vinden we dat nog? De bewuste fabriek, producent van multiplex, bevond zich anno 1922 in de buurt van de Finse stad Jyväskylä.

De componist was niemand anders dan Jean Sibelius, beroemd in zijn vaderland en ver daarbuiten. Natuurlijk zei hij ja. Voor hem was het in het vooruitzicht gestelde honorarium minstens zo interessant als de herkomst en de aard van de opdracht.

Het frequente cafébezoek van de toen 57-jarige componist sloeg geregeld een bres in zijn financiën. Opmerkelijk is dat het ongeveer zes minuten durende Andante festivo allerminst een feestelijke indruk maakt. Met zijn breed uitgesponnen melodische lijnen roept het eerder op tot bezinning.

Zeventien jaar later ontving Sibelius het verzoek van Amerikaanse bewonderaars om het stuk zodanig te veranderen dat het door een strijkorkest kon worden gespeeld. Een op de plaat gezette radioregistratie onder leiding van de toen 73-jarige componist is voor zover bekend de enige nog bestaande opname van Sibelius als dirigent.

Miniatuurkunst was zijn sterkste kant, zoals zijn liederen, toneelmuziek en pianostukken duidelijk maken. Edvard Grieg was de eerste om dat toe te geven. Aan een symfonie durfde de Noorse componist na een poging in zijn studiejaren niet meer te beginnen.

Wilde hij een strijkkwartet schrijven, ook een ­genre dat de grote componisten voor hem op een intimiderend hoog niveau hadden gebracht, dan diende dat een eigen klank en karakter te bezitten.

Dat dit laatste zeker geldt voor het op 45-jarige leeftijd gecomponeerde opus 27 (het enige strijkkwartet dat hij voltooide) wordt al bij de inzet duidelijk. Door de musici tegelijk in robuuste dubbelgrepen een akkoord te laten spelen golft een magistrale klank door de ruimte die de muziek meteen het effect van een compleet strijkorkest geeft.

Die volle, krachtige sonoriteit is een kenmerk van het werk in zijn geheel. Grieg streefde naar samenhang door een kernthema als bindend element te gebruiken. Het hoofd­thema van het uitgesproken dramatische eerste Allegro keert herhaaldelijk al dan niet letterlijk terug, het duidelijkst in het slotdeel.

Dat heeft zijn uitgelaten stemming te danken aan het ritme van een Italiaanse springdans (saltarello), een opmerkelijk uitstapje van deze zo sterk met zijn vaderland verbonden componist.