Anna Prohaska en Eric Schneider: Behind the Lines

De sopraan Anna Prohaska greep het jaar 2014 aan om ‘krijgsliederen’ te verzamelen. Het was het honderdste herdenkingsjaar van het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, ook wel de ‘Grote Oorlog’ genoemd. Er waren tientallen landen bij betrokken en na afloop van de oorlog, in 1918, waren er zeventien miljoen mensen dood.

Anna Prohaska ziet deze oorlog als een historische omslag naar een nieuwe wereldorde: ‘De mens vocht niet tegen de mens, maar tegen machines. Technologie en industrialisatie verloren hun onschuld.’ In het donderende ostinato van de pianopartij van Panzerschlacht van Hanns Eisler hoort ze een rijdende tank, het gieren van een bommenwerper herkent ze in de melodie van Die letzte Elegie.

Haar bovenmatige interesse in oorlog verklaart de zangeres uit haar gemengde afkomst. Haar overgrootvader, de Oostenrijkse componist Carl Prohaska, maakte de Eerste Wereldoorlog mee en haar opa, dirigent Felix Prohaska, de Tweede. Beiden vochten niet zelf, in tegenstelling tot de mannen uit de Anglo-Ierse familie van moederskant, ‘want arbeiderskinderen waren de eersten die naar het front werden gestuurd’.

Prohaska maakte Behind the Lines nadrukkelijk niet als politiek statement. Haar doel ermee is het brede scala aan soldatenliederen van de Dertigjarige Oorlog tot en met de Tweede Wereldoorlog te laten horen. Haar selectie van vijfentwintig liederen ziet ze als ‘vijfentwintig kleuren, waarvan ieder een ander aspect uitlicht van een soldatenleven’.

Het centrale thema van haar verzameling haalt ze uit de begrafenisscène van Shakespeares tragedie Cymbeline: ‘Golden lads and girls all must, as chimney sweepers, come to dust.’ Woorden die Roger Quilter kort na de Eerste Wereldoorlog toonzette in zijn ‘war song’ Fear No More the Heat of the Sun.

Het soldatenlied is een eeuwenoude volkstraditie, en Anna Prohaska opent haar recital dan ook met het contemplatieve en eenvoudige volkslied Es geht ein dunkle Wolk herein. Het is overgeleverd in een handschrift van de Beierse kloosterling Johannes Werlin. In dat lied overigens geen woord over oorlog.

Maar binnen een thematisch recital als dit is er aan de dubbele betekenislaag van de tekst niet te ontkomen: ‘Er komen donkere wolken aan, als de zon niet snel komt sterven de vermoeide bloemen een bittere dood’. Volksliederen vol clichés over bijvoorbeeld het weer en de natuur fungeren prima als pijnstiller: ze verdoezelen de verschrikkingen van de strijd, verbloemen de bloedige realiteit van het slagveld.

De liederen van Prohaska’s programma – al dan niet inclusief marsritmes, tromgeroffel en klaroengeschal – dwingen juist tot nadenken over zin en onzin van het offeren van soldatenlevens. De oorsprong in de volksmuziek blijft in de melodieën van veel gecomponeerde oorlogsliederen traceerbaar, en de thematiek is universeel: propaganda en patriottisme, heldhaftigheid en heldenverheerlijking, angst en rouw, het opkrikken van het moreel van de manschappen.

Maar ook de soldaat die zijn lief mist, en andersom. Bezorgde ega’s zijn te horen in My Luve’s in Germanie van Thomas Traill (een Schotse kolonel gedurende de Dertigjarige Oorlog) en in Ik heb mijn hart verloren aan mijn ongeluk van Serge Rachmaninoff. Al te vaak is die ongerustheid terecht: als het meisje in Wo die schönen Trompeten blasen van Gustav Mahler haar ‘lieber Knabe’ thuis denkt te verwelkomen, teruggekeerd van het front, blijkt het alleen zijn geest te zijn.

Strijdbare dames zijn er natuurlijk ook. Zo uitte Franz Liszt in een ballade zijn bewondering voor Jeanne d’Arc, de Franse heldin uit de Honderdjarige Oorlog (1337-1453). Ook Ludwig van Beethovens Clärchen was graag ten strijde getrokken, getuige haar operateske en strijdlustige lied Die Trommel gerühret.

Het is afkomstig uit de toneelmuziek bij Egmont van Johann Wolfgang von Goethe. Toen hij die componeerde had Beethoven in Wenen de Franse bommen horen vallen, en schuilend in de kelder van zijn broer had hij zijn toen al verzwakte gehoor proberen te beschermen tegen het krijgskabaal. Clärchen zou met haar geliefde graaf van Egmont mee willen vechten als zij ook maar een oorlogsuitrusting had: ‘Wat een onvergelijkelijk geluk een man te zijn!’

Kinderen die juist hun moeder als redder in oorlogsnood zien, zijn het onderwerp van het Kriegslied eines Kindes van Hanns Eisler (‘Mijn moeder wordt soldaat’) en Der Tambour van Hugo Wolf (‘Kon mijn moeder maar toveren’). In beide gevallen rechtvaardigt de duistere, snijdende muziek de vraag of de kinderen er zelf in geloven.

Prohaska’s reflecties op de strijd – in het Duits, Russisch, Engels en Frans – beslaan zo’n vier eeuwen. Het oudste lied is Wandering in this Place, een gebed om vrede van de Britse Renaissance-componist Michael Cavendish. Het recentste lied is Untergang uit het allereerste opus van de hedendaagse Duitse componist Wolfgang Rihm.

In een snoeihard contrast volgt dat op de twee Schubertliederen Kriegers Ahnung en ­Raste, Krieger, Krieg ist aus: de hoopvolle en zelfs zoete dromen (over de ­‘herzliebste’, feeën en ‘sluimerbloemen’) van ­Schuberts moe­gestreden soldaat gaan bij Rihm meedogen­loos over in een expressionistische nachtmerrie.

Het leed dat oorlog berokkent, is in dit programma alomtegenwoordig. Francis Poulenc laat een bijtend cynisme horen als hij in marstempo zijn terugkerende sergeant last laat hebben van ogenschijnlijk niets dan gezwollen voeten en een loopneus. De honderdduizenden gevallenen aan de Somme worden herdacht in In Flanders Fields van Charles Ives op de bekende dichtregels van John McCrae:

‘In Vlaanderens velden schieten de klaprozen open, tussen de kruisen rij aan rij’.

Een vader en een zoon die gesneuveld zijn in de Amerikaanse Burgeroorlog worden in Dirge for Two Veterans van Kurt Weill begraven met een bluesy zetting van een tekst van Walt Whitman. Van deze zelfde dichter is Beat! Beat! Drums!, door Weill gemaakt tot een obsessieve compositie die erop hamert dat oorlog in alle opzichten de maatschappij ontwricht.

Zie ook Weten op pagina 00.