Anna Prohaska: Dido en Cleopatra

Tekst: Frits Vliegenthart

‘De koningin, door liefdes pijl gewond,
voedt in haar aadren een verborgen vuur:
telkens weer denkt zij aan zijn heldenmoed,
zijn eedle stam, zijn woorden en gelaat;
haar diep gevoel vergunt geen lichaamsrust.’

Zo begint Boek IV van Publius Vergilius Maro’s epos Aeneis (vertaling A. Rutgers van der Loeff). De meeste mensen kennen uit dat monumentale werk eigenlijk alleen de tot de verbeelding sprekende episode over de liefde tussen Dido, koningin van het jonge rijk Carthago, en de Trojaanse prins Aeneas, door de goden voorbestemd om de stichter van Rome te worden. We leven en lijden allemaal mee met deze sterke vrouw, die door haar geliefde in de steek wordt gelaten en vervolgens een zelfgekozen dood tegemoet gaat.

Purcell
Het plot is met zijn dramatiek een onweerstaanbaar gegeven voor opera’s. Henry Purcells Dido and Aeneas (libretto Nahum Tate) wordt algemeen beschouwd als de eerste echte Engelse opera, dat wil zeggen: het eerste volledig gezongen muziektheaterwerk in die taal. De première was in 1689, in de beslotenheid van Josias Priests kostschool in Chelsea.

Vermoedelijk is het werk niet compleet overgeleverd, maar juist in zijn beknoptheid vormt het een niet verslappende spanningsboog tussen de eerste scène, waarin Dido tegenover haar vertrouwelinge lucht geeft aan haar emoties – Ah! Belinda, I am prest with torment – en het slottafereel, waarin zij met Thy hand, Belinda... When I am laid in earth op koninklijke en aangrijpende wijze afscheid neemt van het leven. De voortdurend herhaalde lamento-bas is een uit de Venetiaanse opera afkomstig stijlelement.

Cavalli
Een componist die veel had bijgedragen aan die Venetiaanse opera, was Francesco Cavalli. Met een aantal geestverwanten ­produceerde hij opera’s voor een breed publiek in het Teatro San Cassiano. Samen met librettist Giovanni Busenello creëerde Cavalli daar onder meer zijn derde opera: La Didone (première 1641). In de jaren 1640 was de Venetiaanse opera nog in een experimenteel stadium.

Typerend is het dramatische recitatief, nu en dan onderbroken door een aria of een arioso. De zangers worden doorgaans slechts begeleid door een basso continuo, waarbij een ritornello door het orkest de coupletten van de aria’s omlijst. Verder speelt het orkest inleidende sinfonia’s tussen de bedrijven en beschrijvende momenten, zoals zeestormen en gevechten.

Het Venetiaanse publiek wilde zich in de eerste plaats vermaken en niet in een treurige stemming het theater verlaten. Doorgaans is er dan ook een happy end: zelfs het libretto van La Didone krijgt een opmerkelijke, positieve wending. Na Aeneas’ vertrek staat Dido op het punt zichzelf te doden, maar precies op dat moment komt Jarbas binnen, haar aanbidder die zij eerder afwees met de woorden ‘Re de’ Getuli altero... Il mio marito...’.

Deze koning van de Getuli (Numidiërs) overtuigt Dido nogmaals van zijn oprechte gevoelens en nu accepteert zij hem wel. Volgens wat weldra een Venetiaanse traditie zou worden, eindigt de opera met een liefdesduet.

Graupner
In het Hamburgse Theater am Gänsemarkt ging in 1707 Christoph Graupners ‘Singe-­spiel’ Dido, Königin von Karthago in première. Het was zijn eerste opera voor Hamburg, uitbundig geënsceneerd met veel barokke spe­cial effects.

Opmerkelijk is de destijds voor die stad kenmerkende afwisseling tussen Duitse en Italiaanse teksten en het feit dat Dido voornamelijk in mineurtoonsoorten zingt, in tegenstelling tot de andere personages.

Agitato da tempeste vergelijkt de mens met een door stormen geteisterd scheepje, een beeld dat zowel in wereldlijke als in geestelijke werken uit de Barok voorkomt; met Der Himmel ist von Donner... Infido Cupido vervloekt Dido Amor/Cupido en beklaagt haar lot.

Hasse
Het libretto van H(e)inrich Hinsch bevat twee nevenplots, maar handhaaft het schrijnende einde. Om dit een beetje te verzachten wordt Dido door de goddelijke bode Iris naar de hemel gebracht en door haar zuster Anna tot beschermgodin van Carthago gemaakt.

De beroemde librettist Pietro Metastasio koos niet voor een gelukkig einde: zijn heldin sterft in de vlammen, niet langer bestand tegen de druk van de kant van Jarbas, haar gewetenskwelling vanwege haar overleden echtgenoot en natuurlijk het bedrog door Aeneas.

Metastasio’s debuut Didone abbandonata is maar liefst zestig keer op muziek gezet, bijvoorbeeld door Johann Adolph Hasse, die met hem bevriend zou raken (première Hubertusburg 1742). Araspe, de voormalige vertrouweling van Jarbas, probeert tevergeefs Dido over te halen om te vluchten, met zijn opgewonden aria Già si desta la tempesta.

Al even indrukwekkend en inspirerend is de figuur van Cleopatra. Anders dan de mythische Dido, voor wier bestaan de bewijzen ontbreken, is de roemruchte Egyptische koningin een historisch personage, dat aanleiding gaf tot het weven van veel mooie verhalen.

Zo is daar het libretto Giulio Cesare in Egitto van Giacomo Franceso Bussani, de basis van Antonio Sartorio’s gelijknamige opera, die in 1676 in Venetië zijn première beleefde. Centraal staat de liefde tussen Cleopatra en Julius Caesar, tegen de achtergrond van haar machtsstrijd met haar broer. Cleopatra wil in de liefde alles of niets, en is zich bewust van haar onweerstaanbare charmes: Non voglio amar..., respectievelijk Quando voglio.

Hetzelfde libretto, maar dan bewerkt door Nicola Francesco Haym, lag ten grondslag aan Georg Friedrich Händels geliefde opera Giulio Cesare in Egitto. De succesvolle première was in 1724 in het Londense King’s Theatre.

Zoals de dramaturge Juliane Weigel-Krämer opmerkt, tonen Cleopatra’s aria’s haar van heel verschillende kanten en ontwikkelt ze zich van een berekenende politica tot een liefhebbende vrouw, die in grote angst zit wanneer er een aanslag op Caesar wordt gepleegd. Zij uit dit in Se pietà di me non senti.

Veel minder bekend is het weelderig-theatrale La Cleopatra van Daniele da Castrovillari, uitgevoerd tijdens het Venetiaanse carnaval in 1662, met op het toneel veel goden, allegorieën en balletten. Als scherp contrast daarmee klinkt de ontroerende aria A Dio regni, a Dio scettri, waarmee Cleopatra moedig de dood ingaat – het iconische tafereel met de gifslang.

Johann Adolph Hasses tweedelige serenata Antonio e Cleopatra, op een tekst van Francesco Ricciardi, ging in 1725 te Napels in première. Het stuk schetst het einde van de liefde tussen Cleopatra en Marcus Antonius, en hun zelfgekozen dood wanneer zij de strijd tegen Octavianus hebben verloren en beiden alleen nog een smadelijke gevangenneming te wachten staat: Morte col fiero aspetto.