ANNA LUCIA RICHTER ZINGT LIEDERKREIS

Improviseren tijdens klassieke recitals is tegenwoordig een zeldzaam fenomeen. Maar tot aan het begin van de twintigste eeuw was het voor veel musici een vanzelfsprekende vaardigheid om voor de vuist weg te kunnen spelen.

Op sommige conservatoria waren lessen in ex-tempore-spel zelfs onderdeel van het verplichte curriculum. Voor de jonge Horowitz en Rubinstein was improvisatie nog een standaardonderdeel van hun pianorecitals, waarmee ze de verschillende programma­onderdelen aan elkaar verbonden.

Met de opkomst van de platenindustrie en de radio verdwijnt de improviserende musicus steeds meer van het klassieke podium. Door opnames van grote musici ontstaat een soort standaard voor de uitvoering van klassieke en romantische meesterwerken: trouw aan de notentekst wordt de norm.

Daardoor is er steeds minder marge voor al te eigen interpretaties. De overtuiging is dat de herscheppende musicus ten dienste hoort te staan van het werk dat hij uitvoert, en dat hij of zij zichzelf eigenlijk zoveel mogelijk dient weg te cijferen. In dat licht wordt de improvisatie al gauw een bijna onbescheiden uiting van de eigen podiumpersoonlijkheid.

Maar de laatste jaren is de klassieke improvisatie aan een duidelijke comeback bezig. Spontaniteit en een grotere eigen inbreng tijdens recitals worden steeds minder gezien als strijdig met een waarheidsgetrouwe uitvoeringspraktijk. Sterker: de spanning van muziek die live op het podium ontstaat, brengt toehoorders waarschijnlijk dichter bij de opwinding die achttiende- en negentiende-eeuwse concertgangers moeten hebben ervaren, toen improviserende virtuozen echte publiekstrekkers waren.

Hedendaagse beroemdheden als pianist Robert Levin en violiste Hilary Hahn staan erom bekend te kunnen improviseren als meesters van weleer. In november 2014 had Gabriela Montero nog veel succes in de Kleine Zaal met een pianorecital dat voor een deel bestond uit improvisaties op door het publiek aangedragen thema’s.

En nu gaat sopraan Anna Lucia Richter nog een stap verder, samen met haar pianobegeleider Michael Gees. In hun originele benadering van de beroemde Liederkreis, opus 39 wisselen zij Schumanns liederen niet alleen af met werk van Brahms en Britten, maar ook met gezamenlijke improvisaties.

Die onderbrekingen zijn geoorloofd, vinden de twee: anders dan bij strikte cycli als Schumanns Dichterliebe, of Frauenliebe- und leben, ­vormen de gedichten in de Liederkreis immers geen afgeronde vertelling. Bovendien, zeggen Richter en Gees, gaat het om ‘een serie liederen, aaneengeregen volgens de logica van een dromer […], die ruimte laat voor verdere associaties […]’.

Robert Schumann componeert zijn twaalf toonzettingen van gedichten van Joseph von Eichendorff (1788-1857) in 1840. De componist schrijft in dat zogenaamde ‘Liederjahr’ ruim tweehonderd liederen, en trouwt met zijn grote liefde Clara, na jarenlange juridische strijd met zijn schoonvader (en piano­leraar).

De jonge geliefden houden beiden erg van Eichendorffs poëzie. In diens dichterlijk ruisende wouden rijmen bomen bijna altijd op dromen. Vaak is het er nacht, verlaten en eenzaam. Andere belangrijke onderwerpen in Eichendorffs gedichten zijn het verlangen naar thuis, naar de geboortegrond, en de hang naar een verloren verleden.

Eichendorff berijmt deze romantische thema’s in een zeer toegankelijke, bijna ‘volkse’ taal, die de moderne-literatuurkenner Schumann zeer aansprak. Hij toonzet de gedichten dan ook meestal in eenvoudige vormen, net als zijn grote voorbeeld Franz Schubert. Eichendorff zelf gaf zijn goedkeuring aan Schumanns cyclus Liederkreis, opus 39 en zei dat de muziek zijn gedichten tot leven bracht.

Een grote liefde voor de ‘Volkston’ wordt gedeeld door Schumanns muzikale pleegkind Johannes Brahms. Met grote trots publiceert hij in 1894 zijn 49 Deutsche Volkslieder.

Waar Richard Wagner het Duits-zijn met enorme opera’s bezingt, vindt Brahms hier zijn eigen, intieme manier om uitdrukking te geven aan wat het ‘gewone’ Duitse volk aan muziekcultuur heeft voortgebracht. En voor Brahms zijn de liederen ook een terugkeer naar de muziek van zijn jeugd.

Dat Richter en Gees ervoor kiezen om Brahms’ volksliederen Schumanns Liederkreis binnen te schuiven is dus nog niet zo vergezocht.

Zangeres en pianist geven zelf graag toe dat de stap naar Britten intuïtiever is, en in ieder geval stilistisch minder makkelijk te verklaren: ‘[Want] wat heeft Brittens bitterzoete, harmonisch dubbelzinnige kijk op het volkslied nog met Schumann te maken? Raakt het ons misschien dat de componist, die in 1942 tijdelijk in Amerika woonde, zich tot de liederen van zijn vaderland wendde?’

Er zit iets in, in dat antwoord. Britten, de gewetensbezwaarde dienstweigeraar, verblijft gedurende de oorlogsjaren in de Verenigde Staten, waar hij in 1942 British Isles voltooit, het eerste boek van zijn Folk Song Arrangements. Hierna zullen nog vele bundels volgen, waaronder Folk Song Arrangements, Vol. 4: Moore’s Irish Melodies en Tom Bowling and Other Song Arrangements.

Anders dan veel voorgangers en tijdgenoten die verzamelingen van volksliederen uitgeven, geeft Britten zijn eigen draai aan de pianobegeleidingen. Daardoor zijn het, hoewel echte volksliederen, toch ook echte Brittenliederen. Een ongekunstelde combinatie van traditie en vernieuwing. En dat past weer prima in de opzet van dit programma.