Angelika Kirchschlager zingt Schuberts Winterreise

Wat is er eigenlijk gebeurd? De man die ons in Franz Schuberts cyclus Winterreise toezingt, verlaat ’s nachts stilletjes het huis van zijn geliefde (Gute Nacht), terwijl het toch zo goed leek te gaan: ‘Das Mädchen sprach von Liebe, die Mutter gar von Eh’. Was haar vader het er misschien niet mee eens? Kwam er een betere partij opdagen of had het meisje er genoeg van?

Of... was het de innerlijke onrust van de verteller zelf? ‘Die Liebe liebt das Wandern’: kan dat ook voor hem gelden? Want onstabiel is hij zeker, zoals blijkt wanneer hij in het verloop van de cyclus reddeloos afglijdt in de richting van de waanzin. We weten het niet, en dat versterkt alleen maar de weerklank in ons eigen gemoed, juist omdát wij de feiten zelf moeten invullen. Het gaat hier over existentiële emoties.

De dichter van Winterreise was Wilhelm Müller (1794-1827), een tijdgenoot van Franz Schubert. Als hij niet deze teksten en die van Die schöne ­Müllerin had geschreven, zou niemand hem nu meer kennen. De twee hebben elkaar nooit ontmoet. Dat is jammer, want er zou tussen hen beslist een ‘klik’ zijn geweest. Müller, afkomstig uit Dessau, studeerde filologie en geschiedenis in Berlijn. Hij nam als nationalist vrijwillig de wapenen op tegen Napoleon in de roerige jaren 1813-14 en werd in 1819 leraar oude talen, tevens hertogelijk bibliothecaris in zijn geboorteplaats. Uit veel van zijn gedichten blijkt solidariteit met de Griekse vrijheidsstrijd, wat Müller gemeen had met de roemruchte Lord Byron, die hij zeer bewonderde. Ook Byrons helden zijn vaak mysterieus.

De politieke situatie kan wellicht een rol hebben gespeeld bij het vertrek van de ik-figuur in Winterreise, zoals de zanger Ian Bostridge aantoont in zijn zeer interessante boek Schubert’s Winter Journey: Anatomy of an Obsession (2015). Daarin vergelijkt hij de Biedermeiertijd waarin Müller en Schubert leefden met een tijd van stagnatie, met een ijstijd (ook Müller gebruikte die metafoor in een van zijn geschriften). Progressieve meningen, zoals zij beiden erop nahielden, werden systematisch onderdrukt door de censuur. Verder betrekt Bostridge ook de beeldende kunst en de natuurwetenschap uit de jaren 1820 bij zijn betoog.

Het is in dit korte bestek niet mogelijk bij elk lied op de cultuurhistorische aspecten in te gaan, maar twee voorbeelden wil ik toch geven. Een subtiele verwijzing naar de opstandige Carbonari in Italië zit in het tiende lied, Rast, wanneer de vermoeide zwerver onderdak vindt in de (lege) hut van een kolenbrander (‘carbonaro’ in het Italiaans). Het zeventiende lied, Im Dorfe, is een toespeling op de gezapige postrevolutionaire tijdgeest: de slapende mensen dromen van materiële rijkdom, van brave en stoute dingen; de waakhonden rammelen aan hun kettingen, terwijl de ik-figuur helemaal klaar is met zijn dromen en illusies.

‘Ik zal jullie een cyclus van huiveringwekkende liederen voorzingen en ik ben benieuwd wat jullie daarvan vinden. Ze hebben mij meer aangegrepen dan alle andere liederen.’ Zo sprak Schubert tegen zijn vriend Josef von Spaun, die verder vertelt: ‘Hij zong ons de hele Winterreise voor. Wij waren verbijsterd over de duistere stemming van deze liederen en [vriend Franz von] Schober zei dat hem alleen Der Lindenbaum was bevallen. Daarop zei Schubert alleen: ‘Mij bevallen deze liederen meer dan alle andere en ze zullen ook jullie bevallen.’ En hij had gelijk: weldra waren we enthousiast over de indruk die deze weemoedige liederen maakten, die [bariton Michael] Vogl meesterlijk voordroeg.’

In februari 1827 had Schubert de eerste twaalf gedichten van Müllers Die Winterreise – die waren gepubliceerd in de Duitse almanak Urania voor 1823 – als een compacte cyclus op muziek gezet. Schubert schrapte in de titel het lidwoord ‘Die’. Deze oer-Winterreise komt ook al over als een mooi afgerond geheel.

Kort daarna stuitte de componist op de rest van de gedichtencyclus in de Gedichte aus den hinterlassenen Papieren eines reisenden Waldhornisten. Hij begon direct weer met componeren en veranderde met feilloze muzikale intuïtie hier en daar de volgorde, zodat bijvoorbeeld Die Post (oorspronkelijk het zesde lied) het eerste lied werd van wat we als tweede deel van de cyclus kunnen zien.

Winterreise eindigt met het in zijn soberheid zo indringende visioen van Der Leiermann. Deze figuur is de eerste en tevens de laatste persoon die de ik-figuur op zijn eenzame zwerftocht tegenkomt. Kunnen we in hem iets anders zien dan de dood?

De syfilis die Schubert eind 1822 had opgelopen, leidde tot zijn voortijdig overlijden in november 1828. Nog op zijn sterfbed was hij bezig met de drukproeven van de tweede helft van Winterreise. Hopelijk heeft hij troost en inspiratie geput uit wat een recensent in mei van dat jaar schreef over de uitgave van de eerste helft: ‘Schubert heeft zijn dichter geïnterpreteerd op de ­geniale wijze die voor hem typerend is. Hij heeft de gevoelens die de gedichten uitdrukken diep nagevoeld en zo in tonen weergegeven dat geen hart ze zonder ontroering kan zingen en horen.’