Angelich, Feng en Moreau: Schubertiade

In het muzikale leven van de Weense Biedermeiertijd (ca. 1815-1850) bestond er een grote voorliefde voor intieme, huiselijke concerten. Die sfeer was een ideale basis voor de opkomst van de arpeggione, een nieuw instrument dat was uitgevonden door de Weense vioolbouwer Johann Georg Staufer en dat kenmerken had van zowel een cello als een gitaar.

Het instrument had een gebogen hals, zes snaren, fretten, en werd bespeeld met een strijkstok. Volgens een criticus uit die tijd klonk het ‘in de hoogte lieflijk als een hobo, in de laagte vol als een bassethoorn’. Met het verdwijnen van de Biedermeierstijl raakte de arpeggione in de vergetelheid.

Franz Schubert leerde de arpeggione kennen door zijn vriend Vincent Schuster. Het is aan Schuberts Sonate in a klein te danken dat het instrument een plaats in de muziekgeschiedenis heeft gekregen. Schubert wist in zijn sonate de expressieve, melancholieke klank van de nieuwe uitvinding uitstekend te benutten.

De kwaliteiten van Schubert als liedcomponist zijn volop aanwezig. Tegelijkertijd klinkt er een diepe ernst in door. Bij de postume uitgave van de sonate, in 1871, werd de partij voor de arpeggione vervangen door een cellopartij. Het eerste deel, geschreven in de gebruikelijke sonatevorm, begint met een schitterend, lyrisch eerste thema.

Het dansante, tweede thema zorgt voor een prachtig contrast. Het Adagio heeft een sterk introspectief karakter, en is doortrokken van een zangerige, melancholieke sfeer. Tot slot klinkt het virtuoze, energieke Allegretto, waarin Schubert melodieën verwerkte die aan volksmuziek doen denken. De sonate vraagt een grote virtuositeit van de musici.

De viool was het eerste instrument dat Schubert leerde bespelen. Omdat in huize Schubert een familiekwartet bestond, begon de jonge componist al vroeg te experimenteren met het schrijven van muziek voor strijkers. Later zouden Schuberts muzikale ideeën vooral via de piano ontstaan, zoals uit schetsen is af te leiden.

In de zomer van 1817 werkte Schubert aan een cyclus met grote klaviersonates. De Sonate in A groot (‘Grand duo’), voor viool en piano, is hier waarschijnlijk uit voort­gekomen. De piano wordt in deze sonate immers tot een volkomen gelijkwaardige partner van de viool.

In het eerste deel, een klassieke sonatevorm, vloeien de verschillende klankwerelden van de viool en de piano harmonieus samen. De thema’s buitelen over elkaar en zijn kenmerkend voor Schuberts liedachtige, expressieve manier van componeren. Het tweede deel zit vol met abrupte dynamische veranderingen en duizelingwekkende sprongen voor de viool.

In het langzame Andantino klinkt een menuetachtig thema dat tweemaal, in gevarieerde vorm, terugkeert. In het midden van dit deel voegt Schubert nog een nieuw en zangerig thema toe. De finale klinkt bijna als een tweede scherzo, en Schubert besluit de sonate met zijn karakteristieke spel met majeur- en mineurtoonsoorten.

In de laatste dertien maanden van zijn leven voltooide Schubert twee trio’s voor piano, viool en cello: het Pianotrio in Bes groot, vanavond te horen, en het Pianotrio in Es groot. Het is moeilijk voor te stellen dat hij nauwelijks ervaring had met dit muzikale genre. Zijn eerdere pogingen dateerden van vijftien jaar daarvoor, met een pianotrio (D 28) dat slechts uit één enkel deel bestond. Uit brieven van Schubert blijkt dat zijn nauwe vriendschapsbanden met pianist Carl Maria von Bocklet, violist Ignaz Schuppanzigh en cellist Joseph Linke zijn hernieuwde interesse in het genre zouden hebben aangewakkerd. 

De beide trio’s hebben veel gemeen. Zo componeerde Schubert voor beide werken vier delen, waarvan er drie in de hoofdtoonsoort staan. Allebei de langzame delen beginnen met een solo voor de cello. De scherzo’s van beide pianotrio’s kenmerken zich door sierlijk contrapunt, maar de finales zijn nog het meest aan elkaar verwant: ze zijn opmerkelijk lang, bijna van symfonische afmetingen.

In het Pianotrio in Bes groot combineert Schubert de klassieke vorm met een uiterst romantische expressiviteit. Het sprankelende, eerste thema is ritmisch gepuncteerd, het tweede thema is lyrischer. In het Andante klinkt een wiegende melodie, die afwisselend in de drie instrumenten oplicht. Schubert componeerde hierbij prachtige tegenmelodieën. Robert Schumann beschreef dit deel als ‘ein seliges Träumen’.

Het pittige derde deel heeft een klassieke menuetvorm. De drie instrumenten imiteren elkaar voortdurend. In de speelse finale heeft Schubert een eenvoudig dansthema verwerkt. Het lijkt op zijn eerder gecomponeerde lied Skolie (D 306). Dit thema komt steeds terug, evenals een energiek overgangsmotief met een kenmerkende terts, dat steeds opnieuw wordt doorgewerkt.