Andris Nelsons leidt het Koninklijk Concertgebouworkest

Hebben beschaving en verlichting een duistere, misdadige kant? In vele culturen begint het menselijke bestaan met een ‘oerzonde’, zoals in de bijbel de zondeval. De Griekse cultuur laat de beschaving met een opstand tegen de goden beginnen: uit liefde voor de mensen rooft Prometheus het vuur, opdat zij zich net zo goed konden verdedigen als de goden. Vervolgens leerde hij hen technische vaardigheden en bracht hij beschaving. Prometheus werd zwaar voor zijn misdaad gestraft, zoals we kunnen lezen in de aan Aeschylus (ca. 525-456 v.Chr.) toegeschreven tragedie Prometheus geboeid. Een programma over echte en vermeende helden.

Beethoven: Die Geschöpfe des Prometheus

De mythe over Prometheus vormt het onderwerp van de muziek die Ludwig van Beethoven schreef voor een ballet van Salvatore Viganò, choreograaf en danser aan het Weense hof. Omdat keizerin Maria Theresia (niet de bekende, maar de echtgenote van Frans II) als toeschouwer aanwezig zou zijn in het Hofburg Theater, koos Viganò voor een ‘heroïsch-allegorisch’ onderwerp. Een kolfje naar de hand van de revolutionaire humanist Beethoven, die gefascineerd was door helden die zich inzetten voor bevrijding en verheffing van de mensheid (zie ook zijn aanvankelijk aan Napoleon opgedragen Derde symfonie ‘Eroica’ en de opera Fidelio).

In het programma bij de première in 1801 werd Prometheus beschreven als ‘een verheven geest die, van mening dat de mens van zijn tijd in een toestand van onwetendheid verkeert, hem beschaving brengt door middel van kunst en kennis en wetten voor goed gedrag’. Het ballet was een succes en met name de ouverture werd al snel een van Beethovens meest uitgevoerde werken. Na de langzame opening met krachtige openingsakkoorden volgt een lyrische melodie en een energiek, sprankelend allegro. Daarop volgen vandaag nog vier delen uit het ballet, waaronder de korte, stormachtige introductie (volgend op de Ouverture) en de Finale die Beethoven later terug liet keren in zijn ‘Eroica’-symfonie.

Dean: Dramatis personae

Bij Brett Deans Dramatis personae is de relatie tussen solist en orkest gelijk aan die tussen de held en de wereld – en welk instrument is er heldhaftiger dan de trompet? Het klassiek opgezette driedelige werk beschrijft de wederwaardigheden van een heroïsch karakter, een ‘superheld’, en zijn conflicten en samenwerkingen met de ‘massa’. Van belang voor de componist was de samenwerking met Håkan Hardenberger, aan wie het werk is opgedragen, vanwege diens virtuositeit en betrokkenheid bij nieuwe muziek.

In het openingsdeel belichaamt de trompet het Goede, wanneer deze het opneemt tegen het orkest in zijn rol van de machtige tegenstrever. Zonder succes: de trompet delft het onderspit. In het tweede deel beschouwt de held zichzelf en zijn positie. Een soliloquy – alleenspraak – is in het ­theater een centrale monoloog, waarbij de acteur alleen op het toneel staat.

In het slotdeel, The Accidental Revolutionary, komt het ongewild komische aspect van het heldendom aan de orde. Een scène uit Charlie Chaplins Modern Times, waarin de hoofdpersoon ongewild tot stakingsleider wordt gebombardeerd, diende als inspiratie. Dramatis personae eindigt wanneer de solist zich in een theatrale geste onder zijn gelijken schaart. De held is nu een van ons, nieuwe tijden breken aan.

Aleksandr Skrjabin was geobsedeerd met het idee dat een kunstwerk de werkelijkheid kon veranderen. Hij geloofde dat bepaalde combinaties van klank en licht corresponderende trillingen in het menselijk lichaam konden produceren waardoor het materiële werd ontstegen en het publiek een mystieke ervaring kon doormaken. In de laatste jaren van zijn leven was hij van plan een Mysterium te creëren, een enorm multimedia-­ritueel dat een universele spirituele transformatie zou bewerkstelligen. Door zijn voortijdige dood zou Prometheus zijn laatste grootschalige werk en zijn enige experiment met licht blijven.

In deze video-inleiding spreekt een orkestmusicus met een classicus van de UvA over Alcestis.

Skrjabins ideeën werden in toenemende mate beïnvloed door de theosofie, die stelt dat waarheid en kennis versluierd aanwezig zijn in alle religies, wetenschap en filosofieën. Voor Prometheus liet Skrjabin zich inspireren door de theosofische schrijfster Helena Blavatsky. In haar interpretatie was het verhaal van de rebelse titaan een allegorie voor het belangrijkste moment in de menselijke evolutie: de verwerving van intellect. Blavatsky associeerde de ‘heilige vonk’ van het brein met zowel hemels licht als aardse elektriciteit. In deze interpretatie verpersoonlijkt Prometheus tevens Lucifer – de ‘lichtbrenger’. Zowel Prometheus als Lucifer rebelleren tegen de hoogste macht en brengen letterlijk verlichting, met als resultaat de verheffing van de mens tot een goddelijk wezen.

Skrjabins partituur schrijft een mysterieus instrument voor, de ‘tastiera per luce’. Dit ‘luce’ of lichtklavier was bedoeld om een spel van veranderende kleuren te projecteren. De kleuren bracht Skrjabin in overeenstemming met de kwintencirkel, waardoor een – zeer persoonlijke – nauw gecoördineerde samenhang tussen kleur en muzikale structuur ontstond. Een snel bewegende kleurensequentie markeert het ritme van harmonische veranderingen, terwijl een tragere laag het werk verdeelt in secties die corresponderen met Blavatsky’s zeven evolutionaire stadia van het mensdom. Zo begeleidt een verfijnd donker blauwviolet de verschijning van de menselijke geest en markeert felrood de afdaling van de mensheid in de materie.

Terwijl de rijke texturen en meeslepende melodieën toebehoren aan de negentiende-eeuwse symfonische traditie, plaatst Skrjabins experimentele harmonische taal Prometheus stevig in de twintigste eeuw. De muziek is in hoge mate gebaseerd op een samenklank die bekend staat als het ‘mystieke akkoord’, maar dat Skrjabin zelf het ‘akkoord van de pleroma’ (Oudgrieks voor volheid of volledigheid) noemde, het akkoord waarin alles samenkomt. De stapeling van kwarten (c-fis-bes-e-a-d) keert in steeds nieuwe gedaanten terug. Aangezien er bij stapeling van kwarten geen centrale toonsoort waar te nemen is (net als in de kwintencirkel keert een toon pas terug als alle andere gepasseerd zijn), leidt dit tot een sterk dissonante chromatische muziek, die wordt ervaren als mystiek of buitenaards.

Aan het begin komen vanuit de ‘mistige’ stilstand van het mystieke akkoord melodische fragmenten naar voren die het opheffen van tijd en ruimte aanduiden. De piano-introductie symboliseert de chaos in de wereld, waarna de extase wordt opgebouwd, het loskomen van het lichaam dat tegenover de fysieke realiteit en het lijden gesteld wordt.

Na het contrastrijke middendeel en een terugkeer naar de mist van het begin, kondigt de kleur rood de komst van Lucifer aan. Het hoogste niveau van extase wordt bereikt, we laten de fysieke wereld achter ons. De totale vreugde die dan ontstaat, baadt het podium in goudgeel. Blauwgroen en de terugkeer van donker blauwviolet symboliseren de laatste spirituele transcendentie.

Skrjabins muziek werd in Nederland tijdens zijn leven nog weinig gewaardeerd, maar dirigent Willem Mengelberg was een groot bewonderaar. Op 26 en 27 oktober 1912 voerde het Concertgebouworkest onder zijn leiding Prometheus uit. Op het programma stonden ook de Eerste symfonie en het Pianoconcert met Skrjabin zelf als solist. Het zouden de enige uitvoeringen van Prometheus door het Concertgebouworkest blijven – tot nu toe.

De realisatie van de luce-partij in Skrjabins Prometheus

Op aanwijzing van Skrjabin ontwierp elektricien Alexander Moser een lichtklavier, maar de technologie stond een verwezenlijking van zijn ideaal nog niet toe, zodat Skrjabin er voor de première in Moskou in 1911 van afzag. De eerste uitvoering met licht vond in 1915 plaats in New York met behulp van een door Edison Testing Laboratories ontworpen luce. Ondanks de voor die tijd zeer geavanceerde technologie was het resultaat onbevredigend. Sindsdien is Prometheus meestal zonder licht uitgevoerd.

De lichtpartij in de gepubliceer­de partituur van Prometheus was waarschijnlijk bedoeld voor het luce-instrument uit 1910, dat bestond uit een kleine cirkel van twaalf gloeilampen. Het is nog altijd te zien in Skrjabins huis in Moskou.

In 1913 noteerde Skrjabin in een handgeschreven partituur aanwijzingen voor de lichtpartij zoals hij die voor zich zag, vrij van technische ­beperkingen. Het lichtontwerp is hierin verder ontwikkeld dan in de gedrukte uitgave, compleet met kleuren­modulaties, veranderende lichtintensiteiten, variaties in ­diverse soorten licht en effecten die onmogelijk te realiseren zouden zijn geweest in Skrjabins tijd.

Recente ontwikkelingen hebben het mogelijk gemaakt om Skrja­bins ideaal steeds dichter te benaderen. De uitvoeringen door het Concertgebouworkest zijn gebaseerd op de notaties uit 1913, die nooit zijn gepubliceerd en maar heel zelden zijn toegepast.

Hoewel Skrjabins ­aanwijzingen behoorlijk precies zijn, blijft iedere realisatie een interpretatie, aangepast aan de ruimte en de uitvoering. De als muziekpartij genoteerde aanwijzingen voor het licht zijn alleen met behulp van een musicus te realiseren.

Sinds 2009 werken musicologe Anna Gawboy en lichtontwerper Justin Townsend samen om Prometheus tot leven te brengen. Gawboys uitgebreide research stelt hen in staat de artistieke en technische uitdagingen van de luce-partij te benaderen vanuit een interdisciplinair perspectief. Zij hebben drie eerdere uitvoeringen van het werk gerealiseerd in de Verenigde Staten.

In de Grote Zaal wordt het sneller wisselende licht dat de harmonieën volgt gerealiseerd op een cirkelvormig object dat naar het model van het oorspronkelijke luce verwijst. Timing, intensiteit en lichtkwaliteit worden door een musicus in het orkest aangestuurd vanaf een midi-­toetsenbord dat muzikale data vertaalt in lichteffecten. De langzaam bewegende laag wordt aangestuurd vanaf een controle­paneel in de zaal en gerealiseerd met het permanente lichtsysteem van Het Concertgebouw.