Andrew Manze leidt Bruckners Tweede bij het Concertgebouworkest

Nadat Anton Bruckner in oktober 1871 aan het openingsdeel van zijn Tweede symfonie in c klein was begonnen lieten de andere delen nog op zich wachten. Toen die in september 1872 af waren, stuurde hij zijn symfonie naar de Wi­ener Philharmoniker, maar dirigent Otto Dessoff vond het werk ‘onspeelbaar’ en beschouwde het als ‘onzin’. Bruckner liet zich niet uit het veld slaan: met financiële steun van derden dirigeerde hij zelf de symfonie op 26 oktober 1873, bij de afsluiting van de Weense Wereldtentoonstelling. Het Weense Hofopernorchester bestond voor een groot deel uit leden van de Wie­ner Symphoniker. Het publiek was laaiend enthousiast en ook in de pers verschenen naast kritische noten positieve reacties. Ludwig Speidel was getuige van ‘onmiskenbare originele’ passages en invallen en ‘glanzende passages’; ‘men gelooft vaak een Sirene te horen zingen die ons wil meelokken in haar omarming.’ Ook Eduard Hanslick – die later weinig goeds over Bruckner zou schrijven – sprak van ‘een zeer ernstig, gevoelvol karakter’ en ‘talrijke, mooie, belangrijkere details’ maar moest tegelijkertijd niets hebben van de ‘onverzadigbare retoriek’. Mede op aanraden van anderen kortte Bruckner het werk in tot een versie die in februari 1876 klonk, en die een jaar later nog eens grondig door de componist onder handen werd genomen. 

Vergeleken met Bruckners extraverte Eerste symfonie is de Tweede anders van toon. Dat blijkt al wanneer je de openingsthema’s vergelijkt: in de nieuwe symfonie horen we voor het eerst het klanktapijt dat de hoge strijkers met tremolo’s neerleggen voor de klagende melodie van de cello’s. Opvallend zijn ook de stiltes die Bruckner laat vallen, de zogenaamde ‘Generalpausen’, voor het eerst voordat het tweede thema begint. Het maakt voor de luisteraar het grondplan van de partituur duidelijker. Omdat ze regelmatig opduiken werd de Tweede symfonie destijds wel spottend de ‘Pausen-Symphonie’ genoemd. Het wondermooie langzame deel (dat in de allereerste versie als derde deel, ná het Scherzo, klonk) doet religieus aan; het tweede thema wordt vaak als mystiek omschreven. Tegen het einde van dit deel citeert Bruckner een melodie uit het Benedictus van zijn Mis in f klein (1868) én horen we een passage die al vooruit wijst naar het Adagio uit zijn Negende symfonie; een moment dat volgens een commentator als ‘lucht van een andere planeet klinkt, zonder gewicht en bijna aan de andere zijde van de materie’. 

Met het Scherzo komen we weer met beide benen op de grond te staan, al nodigen de verwijzingen naar een Ländler uit tot dansen. De Finale zit vol wilde erupties en contrastrijke thema’s; de trompetsignalen, die in het eerste deel op de achtergrond klonken, worden hier nieuwe bouwstenen. Na een Generalpause van bijna drie maten klinkt in dit slotdeel als derde thema opnieuw een citaat uit de Mis in f klein: nu uit het Kyrie. In 1878 (toen hij al vijf symfonieën op zijn naam had staan) schreef Bruckner in een brief dat hij met zijn Tweede symfonie waarschijnlijk ‘de voor het publiek meest begrijpelijke’ symfonie had geschreven, maar populair werd het werk nooit. 

Nadat Bruckners Derde symfonie (in 1877) door de critici werd afgebrand, werd de Vierde positiever onthaald. Recensent Eduard Kremser maakte een vergelijking met Bruckners klassieke voorganger door (in 1881) op te merken: ‘Bruckner is de Schubert van onze tijd. Er bevindt zich zo’n stroom van gevoelens in zijn werken en het ene idee verdringt zo het andere dat men de rijkdom van zijn geest waarlijk moet bewonderen’. 

Bij het Concertgebouworkest stond Schuberts Vierde symfonie op 3 maart 1912 voor het eerst op de lessenaars, de dirigent was Evert Cornelis. Nikolaus Harnoncourt leidde op 24 november 1997 de laatste uitvoering, in Parijs. 

Bruckners Tweede stond op 9 januari 1913 voor het eerst op het programma, geleid door Willem Mengelberg; de laatste uitvoering was op 2 februari 1992 onder Riccardo Chailly.