Amsterdam Sinfonietta Solisten met sonore Dvořák

tekst: Noortje Zanen

De Arabisch-Amerikaanse componist Mohammed Fairouz werd door de BBC uitgeroepen tot een van de kopstukken van zijn generatie. Zijn werk wordt veelvuldig uitgevoerd en opgenomen op cd en hij krijgt wereldwijd veel compositieopdrachten.

Mede dankzij zijn transatlantische opvoeding is Fairouz een echte wereldburger. Als tiener reisde hij al rond over de vijf continenten en overal waar hij kwam maakte hij kennis met de plaatselijke muziektradities. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij in zijn eigen composities verschillende muzikale stromingen verenigt.

Tot zijn bekendste werken behoort de Vierde symfonie ‘In the Shadow of No Towers’, over het Amerikaanse leven na de aanslag van 9/11. In maart van dit jaar bracht De Nationale Opera de wereldpremière van zijn tweede opera The New Prince. 

Vandaag klinkt de Nederlandse première van zijn Chorale Fantasy voor strijkkwartet uit 2010. Fairouz schreef deze verzameling koraalpreludes in opdracht van het Amerikaanse Borromeo Strijkkwartet, dat de wereldpremière ver-zorgde en het werk uitbracht op cd. Het is een kort eendelig werk dat twee muzikale werelden combineert: de traditionele Arabische toonreeksen (zie ook maqam) en anderzijds Duitse koralen en contrapunt.

Zoals de titel suggereert zijn alle vier de partijen van de Chorale Fantasy geschreven binnen het bereik van de menselijke stem

Het stuk opent met een kalme introductie, uitmondend in een bezwerende, quasi-geïmproviseerde vioolsolo, telkens onderbroken door een markant ritmisch patroon van de andere drie strijkers.

Daarna ontstaat een wervelende dans met een uitbundige climax, waarna het stuk afsluit in dezelfde vriendelijke sfeer van het begin. Zoals de titel suggereert zijn alle vier de partijen van de Chorale Fantasy geschreven binnen het bereik van de menselijke stem.

tekst: Clemens Romijn

De Tsjechische componist Antonín Dvořák was van jongs af aan gewend aan strijkinstrumenten in diverse combinaties met of zonder piano. Eerst als ‘fiedelend’ jongetje in Boheemse volksmuziek en later als beroepsaltist en violist. Piano en strijkers bracht hij bijeen in diverse werken voor viool of cello en piano, in vier pianotrio’s, twee pianokwartetten en twee pianokwintetten.

Voor alleen strijkers liet hij maar liefst vijftien strijkkwartetten na, en ook drie strijkkwintetten en een strijksextet. Het Strijkkwintet in G groot, opus 77 – voor strijkkwartet plus contrabas – schreef Dvořák deels in de lente van 1875. Een jaar eerder had hij een Oostenrijkse staatsbeurs gekregen ‘ter ondersteuning van zijn uitzonderlijke artistieke kwaliteiten’, zo schreef de commissie waartoe Johannes Brahms en de Weense muziekcriticus Eduard Hanslick behoorden.

De invloed van Brahms en de verwantschap met diens muziek laat zich goed beluisteren in het Tweede strijkkwintet. Dankzij de financiële hulp had Dvořák zijn tot dan toe slechts half gecomponeerde werk kunnen voltooien.

Oorspronkelijk had hij het opgezet in vijf delen, maar later schrapte hij een van de twee langzame delen, het Intermezzo, om het kwintet terug te brengen tot een conventionele lengte en een klassieke vierdelige structuur. Het geschrapte Intermezzo herschreef hij in 1882 tot de sfeervolle Nocturne, opus 40 voor strijkorkest. 

tekst: Dirk Luijmes

Begin oktober 1828 noteerde Franz Schubert dat hij ‘een kwintet voltooid [had], dat eerst nog moet worden uitgeprobeerd’. De uitgever, die wel vaker klaagde over de ‘seltsame Gang’ van Schuberts ‘Geistesschöpfungen’, zag de grootsheid van dit Strijkkwintet in C groot, D 956 niet in; pas 25 jaar later zou het werk in druk verschijnen.

Anders dan zijn voorgangers Wolfgang Amadeus Mozart en Ludwig van Beethoven voegde Schubert aan het strijkkwartet niet een extra altist toe maar een cellist, wat het kwintet een speciale kleur geeft. Vandaag klinkt het werk zelfs met contrabas, in een bewerking van Marijn van Prooijen.

Al meteen bij het uitgebreide eerste deel kun je je afvragen – zoals een muziekhistoricus ooit deed – wat men het meest moet bewonderen: ‘de overstelpende hoeveelheid kostelijke melodische invallen, de rijkdom der koene harmonieën, de betoverende klankkleuren (…), de bezielde taal der tonen in het algemeen of de ontroerende getuigenis van het overvolle gemoed’.

Zeldzaam mooi is ook de verstilde sfeer van het Adagio, die halverwege moet wijken voor een dramatische uitbarsting, maar daarna even betoverend terugkomt. Het is niet ondenkbaar dat Schubert op het idee kwam dit kwintet te schrijven nadat hij kennisgemaakt had met Beethovens kwintet in dezelfde toonsoort, waarvan de partituur in 1828 in druk verscheen.

Het felle Scherzo heeft in elk geval beethoveniaanse trekken. In de energieke en afwisselende finale horen we dansante en wat Hongaars aandoende thematiek, maar schijnt af en toe ook de mineurstemming door. Het Strijkkwintet in C groot zou Schuberts laatste grote instrumentale werk zijn.

Ruim een maand later begroeven zijn bedroefde vrienden hem, op een steenworp afstand van Beethovens graf, en ze vermeldden op het grafmonument de woorden: ‘Der Tod begrub hier einen reichen Besitz, aber noch schönere Hoffnungen’.