Amsterdam Sinfonietta Solisten: Brahms’ Pianokwintet

Dit pianokwintet van Johannes Brahms kwam moeizamer tot stand dan Korngolds suite. De jonge Brahms had tussen 1854 en 1859 last van een muzikaal ­writer’s block. Dit was waarschijnlijk een psychologisch gevolg van de opname van de depressieve Robert Schumann en Brahms’ daaropvolgende problematische relatie met diens vrouw Clara. Brahms was met beiden goed bevriend. Uiteindelijk, nadat de relatie met Clara meer stabiel werd (lees: afstandelijk), wist Brahms zich te herpakken.

In 1862 introduceerde Brahms het werk voor het eerst; niet als pianokwintet, maar als strijkkwintet. De befaamde violist Joseph Joachim, een goede vriend van Brahms en de eerste die zijn Vioolconcert zou uitvoeren, was echter van mening dat het iets te zwaar was voor strijkers; zijn suggestie was het kwintet te herschrijven voor de piano.

De tweede versie van het werk, voor twee piano’s, kreeg op zijn beurt kritiek te verduren van Clara Schumann. De virtuoze pianiste spoorde Brahms aan om toch weer strijkers toe te voegen.

Uiteindelijk voltooide Brahms de versie voor pianokwintet in 1864. Hij droeg het stuk op aan prinses Anna van Hesse; niet aan Joachim, noch aan Clara Schumann. Was dit een open sollicitatie richting een mogelijke adellijke beschermvrouwe, of passief-agressief getoonde onvrede van een geïrriteerd genie? Zegt u het maar.

Zeker is dat Brahms zich met dit werk van zijn meest brutale kant laat zien. Ondanks de vaak zangerige melodieën is er nauwelijks rust te vinden. Het wisselen tussen de thema’s en harmonieën lijkt haast impulsief of zelfs lukraak te gebeuren, maar kleine verbindende elementen verlenen het werk toch een hechte structuur.

Een goed voorbeeld hiervan is het gebruik van dalende halve tonen, een goede truc die Brahms waarschijnlijk van Ludwig van Beethovens pianosonate ‘Appassionata’ heeft afgekeken. Franz Schubert was ook een grote invloed; luister bijvoorbeeld naar het einde van het derde deel, dat bijna letterlijk is overgenomen van het einde van diens Strijkkwintet in C groot, D 956 (1828).

De Eerste Wereldoorlog had desastreuze gevolgen voor de Europese bevolking; in totaal raakten ruim dertig miljoen soldaten gewond of vermist of lieten het leven. Eén van deze dertig miljoen was de Oostenrijker Paul Wittgenstein, een concertpianist die tijdens de Slag om Galicia (in het huidige Polen/Oekraïne) in zijn rechterarm geschoten werd, die daardoor geamputeerd moest worden. Tijdens zijn herstel als krijgsgevangene in Siberië besloot Wittgenstein ondanks het gemis van de rechterhand zijn carrière voort te zetten.

Zijn plan van aanpak was simpel maar doeltreffend: hij gaf componisten opdracht tot het schrijven van werken voor piano, maar dan alleen voor de linkerhand. Onder anderen Benjamin Britten en Sergej Prokofjev schreven werken voor hem, hoewel Maurice Ravels Pianoconcert voor de linkerhand het meest bekend geworden is.

Een van de eerste componisten die van Wittgenstein een opdracht kregen was Erich Wolfgang Korngold. Tegenwoordig is Korngold niet een van de bekendste componisten, maar in Wenen aan het begin van de jaren twintig genoot hij een hoge mate van populariteit. Het voormalige wonderkind was op het moment dat Wittgenstein hem benaderde de meest uitgevoerde componist in de Oostenrijkse hoofdstad, op Richard Strauss na. Vooral zijn opera Die tote Stadt deed het goed en hij kreeg veel lof van onder anderen Strauss en Puccini.

In de jaren dertig vertrok Korngold, vanwege de opmars van het nazisme, naar de Verenigde Staten en begon daar een carrière als filmcomponist. Zijn laatromantische stijl en gevoel voor muzikaal drama bleken in de filmwereld een voordeel: voor de soundtracks bij de kaskrakers Anthony Adverse en The Adventures of Robin Hood werd hij beloond met een Oscar en tegenwoordig staat hij bekend als een van de geestelijk vaders van de filmmuziek.

Het eerste stuk dat Korngold voor ­Wittgenstein componeerde was, net als Prokofjev en Ravel later zouden doen, een pianoconcert. De meeste ­stukken die Wittgenstein liet componeren hadden volgens hemzelf nog enkele correcties nodig – wat onder andere een woedende Ravel tot gevolg had – maar bij het concert van Korngold was dit niet het geval. Een tevreden Witt­genstein gaf hem opdracht tot een tweede stuk; dit werd uiteindelijk de Suite voor twee violen, cello en piano linkerhand.

De pianist zit tijdens de uitvoering niet bepaald stil. Zo begint het werk met een uitgebreide prelude voor de piano, waarin niet meteen duidelijk is dat het met slechts één hand gespeeld wordt. Korngold geeft die ene hand genoeg te doen om de illusie van twee te wekken. Dergelijke imposante pianopartijen zijn door het hele stuk te vinden, vooral in het ritmisch uitdagende derde deel en de energieke Finale. 

Met de kennis van nu doet de Suite aan filmmuziek denken; het tweede deel begint met melodieën die niet zouden misstaan in een filmscène met Robin Hood en Maid Marian. De Suite van Korngold bevat uitzonderlijk lyrische melodieën (let op het vierde deel, Lied) en innovatieve harmonieën die je in Korngolds Hollywoodsoundtracks juist niet vaak tegenkomt. Het tweede deel eindigt met misschien wel een van de mooiste slotakkoorden van de kamermuziek.