Amsterdam Sinfonietta en Jean-Guihen Queyras met Haydn

Hugo Wolf schreef de Italienische Serenade in een paar dagen tijd, in dezelfde periode dat hij ook bezig was met zijn liederen op gedichten van Joseph von Eichendorff. In dit komische stuk voor strijkers is vooral veel ruimte voor humor en ironie. Vermoedelijk was Eichendorffs gedicht Der Soldat I (over een soldaat die te paard langs een ­kasteel rijdt waar hij een meisje ontmoet) een belangrijke bron, net zoals diens novelle Aus dem Leben eines Taugenichts (over een vrolijke, rondtrekkende violist). De sfeerbeelden die Wolf verklankt nodigen uit tot het fantaseren over een verhaal dat bij deze karakteristieke muziek past, al dan niet gestuurd door de teksten van Eichendorff. Hugo Wolf voltooide in 1892 ook nog een versie van de Italienische Serenade voor kamerorkest, maar Amsterdam Sinfonietta speelt de oorspronkelijke versie voor strijkkwartet, met een contrabaspartij van Marijn van Prooijen.

Tien jaar geleden speelden Amsterdam Sinfonietta en Jean-Guihen Queyras voor het eerst samen het beroemde Celloconcert in C groot van Haydn. Het concert was onderdeel van de eerste editie van de Cello Biënnale in 2006. De pers noemde het ‘een flitsend muzikale combinatie’ en ook volgens de musici zelf was er sprake van een bijzondere chemie. ‘Er hing een geweldige sfeer en het publiek reageerde heel enthousiast’, aldus Queyras. Sindsdien is Amsterdam een van de favoriete steden van de Franse cellist, mede dankzij de vele muziekliefhebbers die er wonen. Speciaal op zijn verzoek staat nu, tien jaar later, hetzelfde concert van Haydn weer op de lessenaars, als muzikaal eerbetoon aan de stad.

Omdat het Celloconcert van Haydn tegenwoordig zo populair is, is het bijna niet voor te stellen dat deze compositie tot 1961 op de lijst van verloren werken stond. Haydn heeft het concert opgenomen in zijn eigen catalogus, maar het was nooit in druk verschenen en de partituur was lange tijd onvindbaar. Totdat Oldřich Pulkert, bibliothecaris van het Nationaal Museum in Praag, in 1961 een geweldige ontdekking deed: in de muziekverzameling van het kasteel Radenín vond hij een stapel manuscripten met partijen van het verloren gewaande celloconcert. Na deze sensationele vondst werd het concert al snel herkend als het meesterwerk van Haydn. De eerste druk verscheen begin 1962 en de première op 19 mei 1962 (uitgevoerd door cellist Miloš Sádlo en het Tsjechisch Radio Symfonie­orkest) was een groot succes. Kort daarna stond het celloconcert op het repertoire van iedere cellist. Haydn schreef het Celloconcert in C groot rond 1761-65 tijdens de eerste jaren van zijn dienstverband bij de familie Eszterházy. Als kapelmeester aan het hof van deze invloedrijke Hongaarse familie kreeg hij een fors salaris, kon hij vrij experimenteren met nieuwe compositiestijlen en had hij een uitstekend orkest en operagezelschap tot zijn beschikking. Het budget voor muziek was ruim, dus Haydn kon de beste musici aanstellen. Hij zorgde goed voor zijn collega’s: hij kwam op voor de belangen van de musici en hij schreef regelmatig uitdagende solopartijen voor de uitmuntende spelers. De drie symfonieën ‘Le matin’, ‘Le midi’ en ‘Le soir’ uit 1761 bevatten bijvoorbeeld meerdere solo’s voor de concertmeester (de Italiaanse violist Luigi Tomasini) en de soloblazers (onder wie de hoornist Carl Franz). Naast de solopartijen in de symfonieën schreef Haydn ook soloconcerten voor zijn collega’s. Zo was het Celloconcert zeer waarschijnlijk bedoeld voor de getalenteerde cellist Joseph Weigl, die van 1761 tot 1769 in het orkest zat. 
Het feestelijke, majestueuze openingsdeel zit vol met ingewikkelde dubbelklanken en virtuoze hoge passages in de cellopartij. In het sfeervolle Adagio zwijgen de hoorns en de hobo’s waardoor de lyrische cellomelodieën alle ruimte krijgen en de solist kan laten horen hoe mooi een cello kan zingen. Na de briljante opening van de finale, waarin Haydn zijn symfonische meesterschap toont, trekt de cellopartij alle aandacht met opzwepende ritmes, razendsnelle loopjes en opvallende melodieën in de hoogste registers van het instrument.

Alban Berg was aanvankelijk een groot bewonderaar van de liederen van Hugo Wolf, die hem inspireerden tot het schrijven van eigen liederen. Onder invloed van zijn leraar Arnold Schönberg ontwikkelde Berg in de jaren 1904-08 echter een geheel nieuw ­idioom, duidelijk hoorbaar in de Sonate, opus 1. Hij concentreerde zich op puur instrumentale muziek en experimenteerde met nieuwe compositietechnieken zoals chromatiek, variatietechnieken en complexe ritmes. De eendelige pianosonate ontstond ter afsluiting van zijn compositiestudie bij Schönberg. Oorspronkelijk was Berg van plan om er nog meer delen aan toe te voegen, maar er diende zich geen geschikt materiaal aan. Schönbergs ­reactie hierop was eenvoudig: ‘Nou, dan heb je alles gezegd wat er te zeggen was.’ De eerste uitvoering vond plaats op 24 april 1911 in Wenen.
Amsterdam Sinfonietta speelde in 2011 de wereldpremière van de strijkorkestbewerking van Wijnand van Klaveren, die de Sonate, destijds als volgt karakteriseerde: ‘Het stuk is dermate meerstemmig, met zulke orkestrale climaxen, dat het soms eerder een piano-­uittreksel van een orkestwerk lijkt. Veel stemmen komen wellicht geïnstrumenteerd zelfs beter tot hun recht dan op piano.’

Antonín Dvořák schreef zijn Serenade in E groot, opus 22 in 1875, misschien wel de gelukkigste periode van zijn leven. Hij was net getrouwd, zijn composities werden eindelijk gewaardeerd en hij ontving een prestigieuze Oostenrijkse staatsbeurs ter ondersteuning van ‘jonge, arme en talentvolle kunstenaars’. De bekende Weense muziekcriticus Eduard Hanslick, die in de jury van deze staatsbeurs zat, feliciteerde de jonge componist per brief en sprak de wens uit dat Dvořáks muziek ook bekend zouden worden buiten het kleine Tsjechische vaderland, dat immers ‘toch al niets voor u doet’. ­Johannes Brahms was ook onder de indruk van Dvořák en introduceerde hem bij zijn Duitse uitgever Simrock met een noodoproep: ‘Een zeer talentvol mens. En arm bovendien!’ Dit was het begin van Dvořáks internationale doorbraak. In de Serenade weerklinkt de voorspoed van de componist. In alle vijf de delen klinken onweerstaanbaar aantrekkelijke melodieën, vol Slavische hartstocht en karakteristieke ritmes.