Amsterdam Sinfonietta en Eva-Maria Westbroek

In dit programma over dood en herinnering brengen drie componisten een hommage aan een collega. De Estse componist Arvo Pärt memoreert de Britse componist Benjamin Britten, die zelf een eerbetoon aan zijn docent Frank Bridge brengt. Het zwaartepunt van het programma is de aan Britten opgedragen Veertiende symfonie van Dmitri Sjostakovitsj. Britten sprak geen woord Russisch en Sjostakovitsj nauwelijks Engels. Toch waren ze vrienden voor het leven.

Op 4 december 1976 overleed Benjamin Britten. Arvo Pärt hoorde het bericht op de radio en vroeg zich af waarom het hem zo raakte: ‘Onverklaarbare schuldgevoelens […] zijn in mij opgekomen. Ik had Britten net voor mezelf ontdekt. Vlak voor zijn dood begon ik de ongewone zuiverheid van zijn muziek te waarderen’, een zuiverheid waarmee Pärt zich verwant voelde. Al heel lang wilde hij Britten persoonlijk ontmoeten, maar dat zou nu niet meer gebeuren.

Ter nagedachtenis schreef hij een korte canon voor strijkers en klok. Het is een voorbeeld van zijn tintinnabuli-stijl (tintinnabulum betekent belletje, klokje), geïnspireerd door muziek uit de Middeleeuwen en vroege Renaissance, muziek die een puurheid vertegenwoordigde die hij ook bij Britten vond.

Over de tintinnabuli-techniek zegt Pärt: ‘Ik heb ontdekt dat het voldoende is wanneer één enkele noot mooi wordt gespeeld; deze ene noot – of een moment stilte verkwikt me… Ik bouw met de meest primitieve materialen – met de drieklank, met één specifieke toonsoort. De drie noten van een drieklank zijn als klokken. En daarom noem ik het ‘tintinnabulatie’.’

Het werk heeft de vorm van een prolatiecanon: een techniek uit de Renaissance waarbij een melodie in verschillende snelheden door andere stemmen wordt geïnitieerd. De canon bevat vijf ritmische lagen. Na een korte stilte en drie zachte klokslagen vallen achtereenvolgens de verschillende groepen strijkers in, terwijl ze in een patroon van simpele, bijna stilstaande harmonieën ritmische varianten van een dalende a-mineurtoonladder spelen. Na het laatste eindeloze akkoord eindigt alles zoals het begonnen is: in stilte.

Als vijftienjarige lukte het Benjamin Britten, gefascineerd door een concert van componist Frank Bridge, door Bridge als compositieleerling aangenomen te worden. Wat volgde was een onconventionele, strenge leerschool waarin de getalenteerde leerling zich ontwikkelde tot een volwassen professional.

Als eerbetoon aan zijn ­leermeester schreef Britten een van zijn eerste grote werken, gebaseerd op een van Bridge’s Drie idyllen voor strijkkwartet (1911). Op het thema van de tweede idylle componeerde hij tien ­variaties voor strijkorkest, bestemd voor de Salzburger Festspiele van 1937.

In de compositie experimenteerde Britten met allerlei Europese stijlen en genres die hij verwerkte in een eigentijds idioom. Zo ontstonden parodieën van Italiaanse, Oostenrijke en Franse muziek, stijlimitaties van componisten als Mahler, Rossini, Ravel en Stravinsky.

Het thema van de idylle wordt voorafgegaan door een geagiteerde introductie. Dan volgen de variaties: een nostalgisch mahleriaans aandoend Adagio, een kort komisch marsje, verleidelijke salonmuziek en uitbundige Italiaanse klanken à la Rossini. De vijfde variatie, Bourrée Classique, voert terug naar het hof van de Zonnekoning (Lodewijk XIV), met een virtuoze solo-vioolpartij.

Als climax in de rij klinken de Wiener Walzer, een komische en groteske parodie op wat er in de negentiende eeuw aan walsen is geproduceerd van Johann Strauss tot Chopin en Ravel. In het Moto perpetuo zoemen de bijen als waanzinnigen, gevolgd door de tragische klanken van een korte naar Mahler klinkende marche funèbre.

In het spookachtige religieuze gezang na een begrafenis is het Bridge-thema moeilijker te herkennen. Om de serie variaties af te sluiten haalt Britten een oude techniek tevoorschijn, de fuga, zij het gehuld in een scherzoachtig en duivels jasje en overgaand in de finale.

De Variations on a Theme of Frank Bridge waarin Britten alle mogelijk­heden van een strijkorkest inventief en gedurfd wist uit te buiten, veroorzaakte een sensatie op de Salzburger Festspiele. Twee dagen voor de festival-uitvoering klonk de eerste uitvoering al op Radio Hilversum.

Tijdens een maandenlang verblijf in het Kremlin-ziekenhuis schreef Dmitri Sjostakovitsj, in volledige isolatie, zijn Veertiende symfonie. Hij werd geteisterd door polio en vanwege besmettingsgevaar was bezoek uitgesloten. Hierdoor kon hij zich compleet focussen op wat een hartstochtelijk protest tegen de dood zou worden.

Hij trad hiermee in de voetsporen van Modest Moesorgski’s liederencyclus Liederen en dansen van de dood, die hij eerder georkestreerd had en die ‘ons eraan herinnert dat wij ons leven eerlijk, edelmoedig en gewetensvol moeten leven en dat wij nooit iets moeten doen waarvoor we ons later zouden schamen. De dood wacht ons allen.’

Voor Sjostakovitsj geen troostend geloof in een hiernamaals, zoals wel bij grote voorlopers die zich met het doodsthema bezighielden. Zijn protest gold hier niet voor de gewone dood, maar vooral voor de onnatuurlijke, gewelddadige dood door moord en oorlog.

In het ziekenhuis las hij gedichten van Lorca, Apollinaire, de Russische dichter Küchelbecker en Rilke. Van hen koos hij elf teksten, die de dood in uiteenlopende verschijningsvormen uitbeelden, als basis voor een compositie voor sopraan, bas, strijkers en slagwerk. Het werd geen traditionele symfonie, maar een cyclus van liederen met een gemeenschappelijk thema.

Bij de eerste (besloten) uitvoering in juni 1969 beschreef Sjostakovitsj zijn symfonie als een symfonische lied-cyclus, ‘een gevecht voor de bevrijding van de mensheid’. Het openingsthema verwijst naar het gregoriaanse Dies irae. De eerste twee liederen zijn van Lorca: een elegie voor honderd geliefden, slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog, en een woeste Malagueña die als duivelse dodendans een dorpstaveerne binnenstormt.

Aansluitend klinkt Lorelei, de eerste van zes getoonzette gedichten van Apollinaire. Lorelei hunkert naar haar verloren geliefde om zich uiteindelijk in een zinsbegoocheling van de rots te storten. Het lied van de zelfmoordenaar is een treurzang over de drie lelies op zijn graf. Ingeleid door een xylofoonsolo mijmert een vrouw over haar broer die moet sterven in de loopgraven. In de Santé-gevangenis in Parijs zit de dichter, teruggeworpen op zichzelf.

Het Antwoord van de kozakken van Zaporozje aan de sultan van Constantinopel is wel gezien als Sjostakovitsj’ protest tegen alle despotische machthebbers. Küchelbeckers Aan Delwig lijkt vooral gericht aan Benjamin Britten: ondanks alle vervolging is de kunst onsterfelijk. Het Dies irae-motief duikt weer op in het eerste van de twee Rilke-liederen, De dood van de dichter. De sombere finale is Rilkes boodschap over de dood die, wenend, toch almachtig is. 

De première van deze onconventionele beschouwing over de dood maakte grote indruk. Rudolf Barshai leidde op deze 29 september 1969 het Kamer-orkest van Moskou; onder de vier solisten was sopraan Galina Visjnevskaja, de vrouw van cellist Mstislav Rostropovitsj. Benjamin Britten dirigeerde in 1970 de westerse première tijdens zijn Aldeburgh Festival. Voor Sjostakovitsj was het een mijlpaal, het resultaat van jarenlange mijmeringen over het onderwerp.