Ammodo masterclass bij het Concertgebouworkest

Jonge dirigenten staan voor bijzondere uitdagingen. Na een zeker punt kan het dirigeren van een orkest alleen worden geleerd door het te doen. Dat wil zeggen, door het werken met een professioneel orkest van hoog niveau. Daarbij kan de begeleiding van een ervaren meester van grote hulp zijn.

Tijdens de Ammodo Masterclass dirigeren worden enkele jonge talentvolle dirigenten gedurende meerdere dagen onderwezen door een vooraanstaand dirigent terwijl ze de kans krijgen het Concertgebouworkest te leiden. De masterclass is van onschatbare waarde voor de deelnemende dirigenten, voor jonge musici en voor iedere muziekliefhebber die meer wil weten over de ­fascinerende interactie tussen dirigent en orkest. De Ammodo Masterclass 2022 biedt een unieke kans om van dichtbij mee te maken hoe jonge talentvolle dirigenten les krijgen van topdirigent Fabio Luisi.

Fabio Luisi deelt iets van zijn kennis en ervaring met de volgende generatie

In de afgelopen tien jaar is de Ammodo Masterclass wereldwijd uitgegroeid tot een begrip. In 2012 werd de aftrap gegeven door toenmalig ­chef-dirigent Mariss Jansons. Na Valery Gergiev (2015), Daniele Gatti (2017 en 2018) en Iván Fischer (2020) is nu de beurt aan Fabio Luisi om iets van zijn kennis en ervaring te delen met de volgende ­generatie. Onder zijn leiding dirigeren alle deelnemers het orkest in een uiterst gevarieerde selectie werken uit het symfonische repertoire. Fabio Luisi geeft aanwijzingen en adviezen – dat kan gaan om muzikale ideeën, slagtechniek, repetitietechniek, luistervaardigheid, communicatie en leiderschap. De jonge dirigenten krijgen daarnaast adviezen van orkestleden.

Strauss: Till Eulenspiegels lustige Streiche

Richard Strauss hoort bij de geschiedenis van het Concertgebouworkest. Al in de eerste maanden van het bestaan van het orkest stonden zijn composities op de lessenaars, en vanaf 1897 dirigeerde hij het orkest zelf vele malen. Het uitbundige symfonische gedicht Till Eulenspiegels lustige Streiche klonk in 1899 voor het eerst in Het Concertgebouw onder leiding van toenmalig chef Willem Mengelberg. Strauss leidde het later meermaals in Amsterdam en op tournee. In het kleurrijke en uitbundige werk kan het hele orkest excelleren. Om de avonturen van Tijl Uilenspiegel muzikaal vorm te geven maakte Strauss gebruik van twee leidmotieven die allerlei variaties doorlopen, aan de hand waarvan we steeds kunnen horen in wat voor situatie Tijl is beland. Hij veroorzaakt chaos als hij te paard over een markt galoppeert, steekt de draak met een strenge pastoor (wiens thema in de altviolen klinkt), zit achter de meisjes aan (liefdesthema in de eerste violen) en bespot pedante academici (fagotten). Ten slotte wordt Tijl gevangen en ter dood veroordeeld. Zelfs het ophijsen van zijn lichaam aan de galg en het breken van zijn nek zijn in detail uitgeschreven. Het slot laat geen twijfel: alles is maar scherts, Tijl is onsterfelijk. Er is een meesterhand voor nodig om het muzikale verhaal op logische wijze over het voetlicht te brengen.

Schumann: Eerste symfonie

Dat critici Robert Schumanns symfonieën nogal eens modderig georkestreerd noemen, is terug te voeren op een misvatting. In een tijd dat het symfonieorkest explosief in omvang groeide en tijdgenoten als Berlioz en Liszt het klankbeeld opfleurden met toeters en bellen, componeerde Schumann zijn Eerste symfonie met de bescheiden bezetting van het Gewandhausorchester Leipzig in gedachten. Een klassiek symfonieorkest, perfect toegerust voor symfonieën van Beethoven bijvoorbeeld. Een te grote bezetting weert elke lichtstraal: dodelijk voor een werk dat Schumann zelf de bijnaam ‘Frühlingssinfonie’ gaf en dat geboren werd uit ‘het voorjaarsverlangen dat een mens tot op hoge leeftijd elk jaar weer bevangt’. Een transparante uitvoering, waarin iedere stem de ruimte krijgt, is dus cruciaal voor het energieke, opgewekte werk. De twee slotregels uit een gedicht van Adolph Böttger fungeren als motto: ‘O we­nde, wen­de deinen Lauf / Im Tale blüht der Frühling auf!’ De tweede regel wordt in de openingsmaten nadrukkelijk gescandeerd door de koperblazers. Schumanns Eerste symfonie werd in 1891 voor het eerst uitgevoerd door het Concertgebouworkest onder leiding van Willem Kes, de laatste keer was in 2016 onder Gustavo Gimeno.

Negrón: En otra noche, en otro mundo

Het Concertgebouworkest heeft altijd veel belang gehecht aan het uitvoeren van nieuw werk. Dat was zo in de tijd van Strauss en Mahler, en dat is nog steeds zo. Fabio Luisi schotelt de deelnemers aan de Ammodo Masterclass twee recent gecomponeerde, nog onbekende werken voor. Het meest recente is En otra noche, en otro mundo van de in Puerto Rico geboren, in New York woonachtige componist en multi-instrumentalist Angélica Negrón. De titel (‘Op een andere nacht, in een andere wereld’) verwijst naar het gelijknamige gedicht van Alejandra Pizarnik (1936-1972). Hoewel ze het gedicht al in 2019 koos, kreeg het voor Negrón een nieuwe betekenis door de coronapandemie: plotseling leek het ‘alsof we in een andere wereld leefden’. Het hart van de karakteristiek weemoedige orkestklank, met zijn pulserende strijkers- en ­blazersakkoorden, wordt gevormd door crotales en de tinkelende geluiden van harp, celesta, glockenspiel, vibrafoon en belletjes. Fabio Luisi bracht En otra noche, en otro mundo in februari 2021 in première met het Dallas Symphony Orchestra.

Sørensen: Evening Land

Bent Sørensen nam een jeugdherinnering als uitgangspunt voor zijn evocatieve Evening Land. Waarom, vraagt de Deense componist zich af, herinnert hij zich zo weinig van zijn jeugd, maar wel het avondlicht dat over de velden streek toen hij als zes- of zevenjarige eens uit het raam keek? ‘Ver weg zijn bomen en een koe. De wereld lijkt oneindig’. De herinnering kwam jaren later terug toen hij vanaf een hoog balkon over New York uitkeek. ‘Het visioen van meer dan vijftig jaar geleden – het visioen van stilte – vermengde zich met het nieuwe visioen van lichtflitsen en hectiek.’ Dat is in de muziek te horen: de extreem zachte muziek waarmee het begint blijft steeds aanwezig, ook waneer de muziek veel beweging en activiteit vertoont. Met een hobomelodie tegen het eind eert de componist zijn vader, een hoboïst, die ernstig ziek werd tijdens het componeren van Evening Land, en die helaas stierf voordat hij het werk kon horen. Zo gaat Evening Land ook over een andere avond: de avond van het leven, een einde.