Altstaedt, Kelemen en Lonquich: Dvořák, Janáček en Kodály

De eerste twee werken op het programma zijn gecomponeerd rond het begin van de Eerste Wereldoorlog, die het einde van het Habsburgse Rijk zou inluiden. Leoš Janáček, die weinig ophad met de Oostenrijkse heerschappij, schreef zijn Viool­sonate naar eigen zeggen ‘terwijl we in Moravië op de Russen wachtten’. Als overtuigd Panslavist en bewonde­raar van de Russische cultuur hoopte hij dat de legers van de Tsaar de ­Tsjechen zouden bevrijden. Op het handschrift van zijn Sonate schreef hij ook nadrukkelijk ‘1 augustus’, de ­datum van de officiële oorlogsverklaring.

Als de sonate daadwerkelijk geschreven is met de oorlog in het achterhoofd, dan is dat er niet vanzelfsprekend aan af te horen, of het moet de kenmerkende intensiteit zijn waarmee Janáček zijn werk opent: een meeslepende viool­melodie en een piano die lijkt te schudden onder het geweld van alle tremolo’s. Het stuk kent daarentegen ook veel tederheid en zelfs verstilling, met name in de ­Ballada. Het scherzo (Allegretto), met zijn curieuze dalende toonladders, voegt daar een dosis vervreemding aan toe, een element dat ook in het afsluitende Adagio overheerst. Daar wordt een romantische, bijna zwoele pianopartij stelselmatig verstoord door een nerveuze figuur van de viool: zo kan de luisteraar nooit comfortabel wegdromen en eindigt de sonate als het ware met een vraagteken.

Zoltán Kodály was met zijn vrouw in Zwitserland toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak en alle toeristen halsoverkop het land moesten verlaten. Tijdens een oponthoud van enkele dagen bij de Oostenrijkse grens schreef hij zijn Duo, opus 7 voor de ongebruikelijke combinatie van viool en cello, instrumenten waar hij sinds zijn jeugd vertrouwd mee was.

Waar Janáček het verband tussen zijn Vioolsonate en de oorlog leek te willen benadrukken, merkte Kodály in 1924 laconiek op: ‘Of anderen er ooit iets van de onbeschrijflijke grandeur van de enorme bergen of vage voorgevoelens bij een plotselinge oorlog in zullen horen, is nog maar de vraag.’

Wat we in elk geval horen is een prachtige dialoog tussen de twee instrumenten, die in het openingsdeel wel degelijk een ‘heroïsche noot’ lijkt aan te slaan, zoals de Hongaarse violist Imre Waldbauer (1892-1952) opmerkte, maar in het expressieve Adagio vooral heel persoonlijk en intiem overkomt. In een improvisatorisch Maestoso e largamente eist de viool even de hoofdrol op, voordat het werk afsluit met een opzwepend en volks Presto.

Waar Kodály’s finale onmiskenbaar aan volksmuziek refereert – wat niet verwonderlijk is voor een componist die ook een vooraanstaand etnograaf was – is dit lang niet altijd terug te leiden tot daadwerkelijke Hongaarse volkscultuur. Iets vergelijkbaars geldt voor Antonín Dvořáks Pianotrio in e klein, getiteld ‘Dumky’. Deze term is afkomstig van ‘doemka’, een genre binnen de Oekraïense volkspoëzie (het betekent letterlijk ‘gedachte’), dat zich via Poolse liedbundels verspreidde en misschien wel via Janáček (die in de jaren 1870 al een stuk componeerde met de titel ‘vocale doema’) Dvořák bereikte.

Deze cultiveerde het als een instrumentale vorm, die weinig meer met de oorspronkelijke volkstradities van doen had. Het verhaal gaat dat de componist zich, nadat hij er enkele had gepubliceerd, nog maar eens tot een volksmuziekexpert richtte om te vragen wat een doemka eigenlijk was. Zijn stukken onder deze noemer waren ­alleen zo succesvol dat mensen het zuiver vanwege de identiteit van de componist gingen opvatten als een autochtoon Tsjechisch genre.

Van de drie componisten op dit programma was Dvořák het meest geïntegreerd in de Duits-Oostenrijkse traditie, wat onder meer blijkt uit de echo’s van Ludwig van Beethoven en Franz Schubert in zijn werk en de hoge waardering die hij kreeg van Johannes Brahms. Dvořák was een onbetwist meester van de klassieke vormen, en dat maakt het des te opmerkelijker dat hij de traditionele structuur van het pianotrio, met vier delen en de sonatevorm, heeft verruild voor een reeks van zes ‘dumky’, waarvan het kenmerkende gegeven telkens het contrast tussen een langzaam, contemplatief thema en een uitbundige dans is. De hoeveelheid raffinement en variatie die Dvořák op dit eenvoudige gegeven toepast, maakt dit pianotrio één van zijn meest geliefde composities.