Alma Quartet met Beethoven, Janáček en Adams

‘Liefdesbrieven’ had hij zijn Tweede strijkkwartet willen noemen, maar ergens voelde Leoš Janáček wel aan dat die titel verkeerd zou vallen bij zijn echtgenote, met wie hij in een bekoeld huwelijk gevangen zat. Dus werd het ‘Intieme brieven’, verwijzend naar dezelfde compromitterende feiten: de Tsjechische componist had in zijn nadagen een extatische liefde opgevat voor de bijna veertig jaar jongere en bovendien getrouwde Kamila Stösslová. Och, hij kon met de hand op zijn hart tegenwerpen dat het allemaal zo’n vaart niet liep – verder dan één vurige kus was het niet gegaan – maar de stortvloed van ruim zeshonderd brieven vol hartstochtelijke droombeelden die hij haar stuurde, tonen wel aan hoe bevangen Janáček was. En toen hij in 1928, kort voor zijn dood, aan zijn tweede strijkkwartet begon, gaf hij onomwonden toe dat de compositie niet alleen geïnspireerd was door de jonge vrouw, zijn muze, maar dat elk deel een specifieke fantasie uit hun liefdescorrespondentie bevatte – ‘het gaat over ons’. 

Het openingsdeel gaat terug op de ontregelende eerste ontmoeting met Kamila in een kuuroord in de zomer van 1917. In het tweede deel fantaseert de componist over de zwangere Kamila – over ‘jouw lach met tranen in je ogen’ – en de toekomst van haar zoon. Het derde deel begint vrolijk en ‘lost op in een visioen met jouw gelaatstrekken’. Het vierde deel, schreef de componist, ‘is mijn angst om jou – maar angst hoor je niet, eerder verlangen en de vervulling daarvan’. 

Aanvankelijk had Janáček gedacht de altviool te vervangen door de viola d’amore – in eerdere werken de verpersoonlijking van Kamila – maar vanwege technische complicaties zag hij daarvan af. Dat nu de altviool voor zijn brievengeliefde staat, blijkt wel uit de d­ominante rol die het instrument inneemt.

Samuel Adams groeide op in San Francisco, waar hij contrabas, compositie, improvisatie en elektronische muziek studeerde aan Stanford University. Later studeerde hij in New York aan de Yale School of Music, waar hij violist Marc Daniel van Biemen leerde kennen. Een van Adams’ compositiedocenten was Martin Bresnick, met wie hij een fascinatie voor mengvormen van elektronische en akoestische klanken deelt. Typerend is ook het integreren van allerlei andere muzikale invloeden, van renaissance- en barokmuziek tot pop en jazz, in het kleurrijke klankweefsel van Adams’ composities. 

De flair waarmee hij dat doet leidde al tot opdrachten van onder meer de New Yorkse Carnegie Hall, het San Francisco Symphony Orchestra, het Australian Chamber Orchestra en het Spektral Quartet. Van 2015 tot 2018 was hij composer in residence van het Chicago Symphony Orchestra, en in 2019 ontving hij een Guggenheim Fellowship. In seizoen 2020/2021 zou Adams drie maanden in Amsterdam vertoeven als huiscomponist van Het Concertgebouw. Een van de wensen van de componist was een nieuw werk voor het Alma Quartet. Want, zei Adams, ‘met zijn avontuurlijke instelling en frisse speelstijl is dit kwartet de aangewezen samenwerkingspartner’. Vanwege de coronapandemie werd de residency doorgeschoven naar het volgende seizoen – waarin het virus opnieuw roet in het eten gooide. Wel speelde het Alma Quartet in april 2022 samen met slagwerker Dominique Vleeshouwers een recent gecomponeerd ander werk, Sundial. Nu beleven we alsnog de wereldpremière van Samuel Adams’ nieuwe strijkkwartet. Bij het ter perse gaan van deze Preludium-editie is het nieuwe stuk – opgedragen aan het jubilerende Alma Quartet – nog maar nauwelijks af. Zoals zo vaak bij Samuel Adams laten we ons verrassen door zijn originele ideeën en invalshoeken. 

De eerste uitvoering van het Strijkkwartet in Es groot, opus 127 van Ludwig van Beethoven ging met de nodige opschudding gepaard. De opdrachtgever had jaren op zijn kwartetten moeten wachten en kreeg niet waarom hij gevraagd had. Opus 127 was moeilijk. De première door het Schuppanzigh Kwartet werd een fiasco. Uitvoerenden en publiek waren niet toe aan de nieuwe taal en primarius Ignaz Schuppanzigh kreeg de schuld. Voor de meeste toehoorders was het werk ‘een onbegrijpelijke, onsamenhangende, vage, wijdlopige serie fantasieën – chaos, waaruit van tijd tot tijd flitsen van genialiteit opdoken als vuurpijlen uit een zwarte onweerswolk’. De geërgerde Beethoven liet Schuppanzigh vervangen en pas nadat het werk verschillende malen was gespeeld, kon de componist aan zijn uitgever melden dat ‘de mensen een hoge dunk van het kwartet hadden. Het wordt verondersteld dat het het grootste en mooiste kwartet is dat ik geschreven heb, zogezegd, en de beste virtuozen wedijveren om het hier te spelen.’ 

Het Strijkkwartet in Es groot heeft de gangbare vier delen in de traditionele volgorde. Het eerste deel opent met een korte introductie: zes majestueuze maten die in het daaropvolgende Allegro een paar keer terugkomen. Het langzame tweede deel is een variatiedeel. Na de inzet van de cello volgt telkens een andere strijker totdat een gezamenlijk opgebouwd dominant septiemakkoord klinkt, waaruit zich het variatiethema ontwikkelt. Het thema en de zes variaties zijn van een adembenemende schoonheid. Vooral de langzame derde variatie, een serene polyfone hymne, is indrukwekkend. Vier pizzicatoakkoorden vormen de start van het Scherzando vivace. De stemming in de Finale is met zijn volksdansachtige wijsjes landelijk en ondanks de robuuste ritmes zachtaardig. De coda leidt tot een haast onstoffelijke apotheose. Dertien jaar later zou Robert Schumann schrijven dat Beethovens Strijkkwartet in Es groot, opus 127 en Strijkkwartet in cis klein, opus 131 werken waren ‘van een grootheid waar geen woorden voor gevonden kunnen worden’. Voor hem vertegenwoordigden ze ‘de uiterste grenzen die menselijke kunst en verbeelding tot nog toe bereikt hebben’.