Alice Sara Ott speelt Ravel, Duncan Ward leidt Debussy’s La mer

Hoewel het Pianoconcert voor de linkerhand van Maurice Ravel niets te maken heeft met de zee lijkt de inspiratie van het begin toch van de kuststrook te komen. Murmelend vanuit de onderkant van het orkest klinken de contrabassen en de contrabasfagot als de onderhuidse dreiging van een kalme zee om aan te zwellen tot een grootse golf voordat de piano met een ongebruikelijke cadens het thematisch materiaal introduceert. De twee thema’s in de piano beheersen het hele werk, waarvan de verschillende segmenten zonder onderbreking in elkaar overgaan.

Ravel begon aan zijn Pianoconcert voor de linkerhand in 1929 na een opdracht van de pianist Paul Wittgenstein. Deze muzikale broer van de filosoof Ludwig Wittgenstein had in de Eerste Wereldoorlog zijn rechterarm verloren en perfectioneerde vervolgens zijn spel met louter de linkerhand. Hij zette zich daarbij enthousiast in om nieuw repertoire te creëren, wat resulteerde in opdrachten aan onder anderen Richard Strauss, Benjamin Britten en Sergej Prokofjev.

Ravel voltooide zijn pianoconcert in 1931. De première op 5 januari 1932 met Wittgenstein als solist heeft hij niet bijgewoond. Dat had waarschijnlijk te maken met de uitvoering van de versie voor twee piano’s die Ravel in 1931 hoorde in de Franse Ambassade in Wenen. Wittgenstein week vrolijk af van de door Ravel genoteerde solopartij en voegde naar eigen goeddunken lijnen toe. Ook liet hij hier en daar hele maten weg. Ravel was des duivels. Pas later werd de controverse bijgelegd en zegde Wittgenstein toe het concert voortaan uit te voeren zoals Ravel het geschreven had.

Felix Mendelssohn was een reiziger. De jonge componist uit een gegoede familie kon zich de luxe veroorloven grote delen van Europa te verkennen en in andere oorden dan zijn eigen Duitsland inspiratie op te doen. Vooral Engeland en Schotland waren favoriet. Zijn reizen resulteerden onder andere in de Derde symfonie ‘Schotse’, de Fantasie voor piano en de Ouverture ‘Die Hebriden’, opus 26. De inspiratie voor het laatste werk deed Mendelssohn op toen hij in 1829 met zijn goede vriend Carl Klingemann de Schotse Hooglanden bezocht. Vooral de boottocht naar het Hebriden-eiland Staffa waar de vrienden ‘Fingal’s Cave’, een grot vernoemd naar een van de belangrijkste figuren uit de Schotse mythologie, bezochten, maakte diepe indruk.

Johannes Brahms: ‘Ik zou alles opgeven om één stuk als Mendelssohns Hebriden­-ouverture te schrijven.’

Ondanks ‘een heel gruwelijke zeeziekte’ kon Mendelssohn niet wachten om de kracht van de zee en de sfeer van wind en golven in de mist in muziek te vatten. In een enthousiaste brief aan zijn zus Fanny noteerde hij al een melodie die het hoofdthema van zijn Hebriden-ouverture zou worden. De componist voltooide het werk in 1830 en noemde het in eerste instantie Die einsame Insel. Bij een revisie in 1832 herdoopte hij het werk tot Die Hebriden, maar op de partituur kwam ook de titel Fingalshöhle voor.

Die Hebriden is in zijn uiteindelijke vorm een prachtige natuurschildering waarbij het eerste thema en het steeds terugkerende kopmotief de indrukwekkende beweging van de zee schetst. Mendelssohn maakte in elk geval veel indruk met dit symfonisch gedicht avant la lettre. Zo schreef Johannes Brahms: ‘Ik zou graag alles opgeven wat ik ooit gecomponeerd heb, om één stuk als Mendelssohns Hebriden-­ouverture te schrijven.’

Benjamin Britten maakte in 1944 veel indruk met zijn opera over Peter Grimes, de botte visser uit Suffolk die na een ongeluk verantwoordelijk wordt gehouden voor de dood van twee scheepsjongens. De sfeer van de dreigende zee en de storm worden in de opera treffend geschetst in vier tussenspelen die de toon zetten voor de verschillende aktes.

Al direct na de première van de opera op 7 juni 1945 besloot Britten ook een suite uit te brengen bestaande uit de vier tussenspelen. Deze ging op 13 juni 1945 in première onder de titel Four Sea Interludes en groeide uit tot een van de meest gespeelde instrumentale werken van de componist.

Het enige dat Britten aanpaste in vergelijking met de noten uit de opera, is het slot van elk deel. In de opera gaat de muziek steeds naadloos over in het vervolg, terwijl de Four Sea Interludes vier afgebakende delen zijn. Het eerste deel schetst de sfeer na de proloog, de vroege morgen van de eerste akte. Sunday Morning luidt de tweede akte in, waarin schooljuf Ellen Orford, met wie Peter Grimes wil trouwen, spreekt met de nieuwe scheepsjongen van de visser. Het derde deel vormt in de opera de proloog van de derde akte waarin de ongelukkige dood van de nieuwe scheepsjongen ontdekt wordt en Peter Grimes het dringende advies krijgt zijn boot tot zinken te brengen. Het vierde deel, Storm, is afkomstig uit de eerste akte en is niet alleen een schets van de weersomstandigheden en de onstuimige zee, maar ook een verklanking van het karakter van de visser. Het thema dat opdoemt nadat de storm wat lijkt te gaan liggen is ook de laatste melodie die klinkt voordat Peter Grimes aan het einde van de opera met zijn schip ten onder gaat.

Met La mer, voltooid in 1905, wist Claude Debussy de sfeer van verschillende hoedanigheden van de zee op indrukwekkende wijze te vangen. De drie delen beschrijven achtereenvolgens een ochtend aan zee, het spel van de golven in de branding en de dialoog tussen de wind en het water.

Debussy slaagde erin om met ongehoorde instrumentcombinaties en nieuwe vormen de zee zo herkenbaar op te roepen dat de vergelijking met een impressionistisch schilderij als De zonsopgang van Claude Monet niet uit kon blijven.

Het werk met de ondertitel ‘trois esquisses symphoniques’ laat zich lezen als een driedelig symfonisch gedicht, al wordt ook wel beweerd dat La mer Debussy’s versie van de traditionele symfonie is. De componist wilde juist af van de standaardvormen, maar ontkwam voor de eenheid van het werk niet aan bepaalde vormprincipes. Zo keert het thema dat aan het begin van het eerste deel klinkt in alle delen terug en is er een intensiteitsopbouw van de delicate klanken van de eerste twee delen naar het orkestrale geweld in het laatste deel.

Opvallend is dat Debussy het merendeel schreef zonder een blik op de zee. Pas bij het voltooien van het werk in Eastbourne in Engeland, waar hij in 1904 met zijn vriendin naar toe reisde om zijn toenmalige echtgenote duidelijk te maken dat het echt over was, had hij de zee in het vizier.

Ondanks de prachtige klankbeelden maakte het werk bij de première in 1905 in Parijs geen indruk. Zo schreef The Times: ‘Zolang de slaap kan worden vermeden, kan de luisteraar groot genoegen beleven aan de vreemde geluiden die zijn oren bereiken. Als hij maar alle ideeën over een goede constructie en een logische ontwikkeling laat varen.’