Alexandre Kantorow speelt Chopins Tweede pianoconcert

In de vroege negentiende eeuw waren virtuoze pianisten de favorieten van de concertpodia en salons van Wenen, Londen en Parijs. De jonge Frédéric Chopin had in Warschau, eveneens een stad met een belangrijk internationaal muziekleven, optredens van onder andere de pianist-componisten Johann Nepomuk Hummel en John Field bijgewoond. Zelf had hij er concerten van onder andere Moscheles en Kalkbrenner gespeeld.

Wat betreft karakter en volgorde van virtuoze thema’s, briljante passages en melodieuze opera-achtige zangthema’s hebben met name de pianoconcerten van Hummel en Moscheles Chopins pianoconcerten beïnvloed. Ook bij hem ligt de nadruk op de virtuoze presentatie van het soloinstrument en is de rol van het orkest ondergeschikt.

Chopin had als negentienjarig Pools muzikaal talent een succesvolle concertreis naar Wenen gemaakt en koesterde het plan om zich bij een nieuwe reis naar internationale podia met een soloconcert te presenteren. Hij componeerde twee pianoconcerten in 1829-30, waarvan het als eerste gecomponeerde Tweede pianoconcert in f klein, opus 21 als tweede in 1836 in druk verscheen. Beide concerten staan in het teken van Chopins liefde voor de jonge zangeres Konstancja Gładkowska.

Met opus 21 debuteerde de componist in Warschau op 17 maart 1830 als concertpianist. Van zijn op 2 november 1830 begonnen reis als pianosolist, die hem na het uitbreken van de noodlottig verlopen Poolse novemberrevolutie op een maandenlang verblijf in Wenen kwam te staan en hem ten slotte naar Parijs bracht, kon Chopin nooit meer naar Polen terugkeren.

Het Tweede pianoconcert begint zijn orkestrale inleiding van het eerste deel, Maestoso, met een motief dat in een lyrische en daarna in een martiale gestalte gepresenteerd wordt, gevolgd door een in de houtblazers geïntroduceerde contrasterende zangerige melodie. Na virtuoze, briljante overgangsfiguren in Chopins karakteristieke zangerige idioom treedt een liedachtig tweede thema op, dat met name in het slotgedeelte, de reprise, een grotere rol speelt dan gebruikelijk.

Melodiek die aan dit zangthema verwant is, beheerst het langzame deel, Larghetto, dat direct in verband wordt gebracht met Chopins gevoelens voor Gładkowska. Het is een nocturne, die echter vóór de terugkeer van het hoofdthema door een bewogen, in octaven gespeeld instrumentaal recitatief onderbroken wordt. Het derde deel, Allegro vivace, een wervelende dans in een driekwartsmaat, vertoont eerst walsachtige en daarna mazurka-achtige trekken, met accenten op de tweede tel. Het door een hoornsignaal aangekondigde slotfragment staat, verrassend, in majeur.

Carmen, een opera vol hartstochten en clichés uit de Boeketreeks, met als decor een sigarettenfabriek, smokkelaarskamp en arena, maakte Georges Bizet (1838-1875) onsterfelijk. Maar er is meer dan alleen Carmen. Ook klinkt regelmatig Bizets muziek bij L’Arlésienne, een verder weinig succesvol toneelstuk van Alphonse Daudet. ‘Het duet’ uit Les pêcheurs de perles werd music for the millions, maar klonk maar zelden binnen de context van de verder vergeten opera.

Na de première van Carmen duurde het zestig jaar voor een ander stuk van Bizet, zijn Eerste symfonie, voor het standaardrepertoire werd ontdekt. In 1935 leidde Felix Weingartner in Basel de première van de Symfonie in C groot uit 1855, het jaar waarin de componist zeventien werd. Bizet werkte toen als pianoleraar aan het Parijse Conservatoire, waar hij tegelijkertijd als student een groot uitblinker was.

Liever dan lesgeven maakte de jonge conservatoriumstudent echter piano-uittreksels en arrangementen van werken van anderen. Zo kreeg hij de kersverse Eerste symfonie in handen van Charles Gounod (1818-1893), een van zijn leraren en zijn grote voorbeeld. Tegelijk met zijn bewerking voor twee piano’s van Gounods Eerste symfonie ontstond Bizets eigen Eerste symfonie in C, een klein meesterwerk van een componist die, net als Mozart, altijd jong zou blijven.

Het eerste deel van Bizets symfonie, Allegro vivo, heeft de academische kenmerken van een opdracht: een klassieke sonatevorm met alle verplichte ingrediënten uit het conservatoriumkookboek: twee contrasterende thema’s, doorwerking, etcetera. Maar de kruiden zijn naar eigen smaak toegevoegd: puntige ritmiek, dynamiek, dissonantie. Meer diepte heeft het Adagio, waarin een zangerige hobosolo strijkerspizzicato’s als schitterend decor kreeg.  Hiermee contrasteren de twee laatste delen, een vrolijk Scherzo en in de finale, het Allegro vivace, een sonatevorm, nog briljanter en eleganter dan die waarmee de symfonie van start ging.

Deze toelichting komt uit de archieven van Preludium en werd in 2003 geschreven door musicoloog Theodore van Houten (1952-2016).