Alexandre Kantorow adembenemend in Saint-Saëns

Maar we beginnen op de grens van de Barok en de Klassieke Periode, bij het werk van Jean-Philippe Rameau. De verbazing over het feit dat een componist die zo goed voor orkest kan schrijven geen enkel zelfstandig orkestwerk heeft gecomponeerd, leidde ertoe dat artistiek leider van het Nederlands Philharmonisch Orkest | Nederlands Kamerorkest Willem de Bordes een ‘imaginaire symfonie’ samenstelde.

Het resultaat is een Une symphonie inventée die de symfonische kwaliteiten van deze invloedrijke Franse tijdgenoot van Johann Sebastian Bach belicht, een vijfdelig relaas waarin alle facetten van Rameaus inventiviteit aan de orde komen. Zo steekt Rameau in de Ouverture uit de opera Zaïs (1748) de orkestrale introductie van Die ­Schöp­fung (1796-98) van Joseph Haydn naar de kroon in zijn opzwepende verbeelding van het universum dat uit chaos ontstaat. De beide Tambourins uit de opera Dardanus (1739) vinden hun inspiratie in de muziek van de Franse doedelzak.

Het langzame derde deel, het statige Entrée de Polymnie uit Rameaus laatste opera Les Boréades (1763), is vooral bijzonder door het solistische gebruik van de fagot, een instrument dat in die tijd doorgaans slechts de cello’s of de altviolen doubleerde. Ook in het laatste deel, de wonderlijke afsluitende Chaconne van Les Indes galantes (1735), een zogenaamd opera-ballet, heeft de fagot af en toe een belangrijke rol samen met de hobo. Het aan de Chaconne voorafgaande Orage uit de pas in 1975 herontdekte opera Platée (1745) laat – compleet met windmachine – horen dat Rameau met het uitbeelden van een storm niet onderdeed voor Antonio Vivaldi.

Van Rameau naar Camille Saint-Saëns lijkt een reis met een tijdmachine. Toch staan deze schijnbaar verschillende componisten vrij dicht bij elkaar. Niet alleen modelleerde Saint-Saëns zijn Etudes voor de linkerhand, opus 135 naar het klavierwerk van Rameau, ook speelde hij regelmatig repertoire van Rameau tijdens zijn concerten. Die belangstelling culmineerde uiteindelijk in de eerste kritische uitgaven van de klavierwerken van Rameau.

Het is ook de invloed van Rameau en Johann Sebastian Bach die als eerste in het oor springt bij de opening van Saint-Saëns’ Tweede pianoconcert die bestaat uit een fantasia-achtige passage van de piano die klinkt alsof Franz Liszt improviseert op een van de preludes uit Bachs Das wohltemperirte Clavier. Het concert, dat ontstond in 1868, is een van de vroegste werken van Saint-­Saëns die direct na de pre­mière repertoire wisten te houden. Een werk met een bijzondere ontstaansgeschiedenis, want de componist schreef het voor zijn goede vriend de Russische ­pianist Anton Rubinstein. Alleen speelde Saint-Saëns bij de première op 13 december 1868 zelf de pianopartij, zodat Rubinstein zijn directiedebuut in Parijs kon maken.

Misschien heeft het driedelige concert daarom meer weg van een symfonie waarvan het eerste deel ontbreekt dan van een traditioneel soloconcert. Het eerste deel klinkt als een langzaam deel met die verrassende piano-inleiding en vervolgens een toespeling op het thema van een zetting van Tantum ergo van Saint-Saëns’ leerling Gabriel Fauré. Het tweede deel is een soort scherzo met een eerste thema in de piano dat afgeleid is van het hoofdthema van het eerste deel. Ook het tweede thema, dat voor het eerst klinkt in de fagot en de lage strijkers, is daaraan verwant. De finale is een virtuoze dans gebaseerd op het ritme van de Italiaanse tarantella dat direct geaccentueerd wordt in de openingsmaten van de piano. Het belangrijkste thema is weer een variant op het thema van het eerste deel wat de eenheid van het complete concert waarborgt.

Maurice Ravel had ­grote bewondering voor de orkestratie­kwaliteiten van Saint-Saëns en nam daar zelf graag een voorbeeld aan. Niet alleen maakte hij furore met het ‘inkleuren’ van werken van anderen, zoals Moesorgski’s Schilderijen van een tentoonstelling, ook maakte hij van zijn eigen pianopartituren geregeld intrigerende orkestversies. Zo ook van Le tombeau de Couperin dat hij in november 1917 voltooide en waarvan hij in 1919 vier delen orkes­treerde.

De kiem voor dit werk ligt inderdaad bij de Parijse componist van met name klavecimbelmuziek François Couperin (1668-1733). Al voor de Eerste Wereld­oorlog was Ravel begonnen aan een transcriptie voor piano solo van de Forlane uit diens vierde Concert Royal voor klavecimbel en ensemble. Hij had een ‘Suite Française’ in gedachten, gebaseerd op werken van barokcomponisten.

Door het uitbreken van de Eerste Wereld­oorlog bleef het plan liggen. Ravel wilde zijn land dienen en werd ambu­lancechauffeur en medisch assistent aan het front. Zijn slechte gezondheid deed hem eind 1916 terug­keren naar Parijs, waar tot overmaat van ramp zijn moeder overleed. Het leidde tot een flinke depressie. In 1917 begon hij zijn ervaringen van zich af te schrijven in de vorm van een zes­delige suite voor piano waarin weliswaar de stijl van componisten als Rameau en Couperin te herkennen is, maar wat uiteindelijk vooral een persoonlijk monument werd voor vrienden die tijdens de oorlog gesneuveld waren. Zo protesteerde Ravel niet alleen stilletjes tegen de zinloosheid van de oorlog, hij eerde ook goede vrienden wier carrière in de knop gebroken werd.

In 1919 kreeg het eerbetoon een vervolg met een orkestratie die Ravel op verzoek van zijn uitgever maakte. Waarom hij bij die gelegenheid slechts vier delen orkestreerde is nooit duidelijk geworden. Het Nederlands Kamerorkest gaf Wijnand van Klaveren daarom de opdracht de Fugue en de Toccata te orkestreren en zo dicht mogelijk bij de stijl van Ravel te blijven. Hij bestudeerde de orkestratie van Ravel intens en nam bijvoorbeeld de afwisseling van de eerste en de tweede violen die Ravel toepast in de Prélude over in de Toccata. En in de Fugue liet Van Klaveren doelbewust de door Ravel vaak kleurrijk ingezette koperblazers weg om zo een neutralere klank te verkrijgen.

Hoewel Van Klaveren bescheiden meent dat ‘het benaderen van de geest van Ravel een onhaalbaar ideaal is’, klinken de Fugue en de Toccata in het geheel van Le tombeau de Couperin meer naar Ravel dan ooit tevoren.