Academy of St Martin in the Fields, Fazil Say en Mozart

In de jaren veertig ging het Malcolm Arnold voor de wind als solotrompettist van het London Philharmonic Orchestra. Maar het leven als uitvoerend musicus bevredigde hem niet. Vanaf 1948 legde hij zich volledig toe op het componeren, en al gauw was hij een van de meest gevierde componisten van het Verenigd Koninkrijk.

Zijn vakmanschap en gevoel voor melodie waren voortreffelijk. Arnold produceerde tientallen orkestwerken – waaronder negen symfonieën – naast balletmuziek, concertante werken en filmmuziek. Voor de muziek van The Bridge on the River Kwai ontving hij in 1958 een Oscar. Helaas eisten schizofrenie, drankmisbruik en een vermoedelijke bipolaire stoornis hun tol; in de jaren tachtig was hij zelfs veroordeeld tot een zwerversbestaan, totdat hij herkend werd en er langzaam weer bovenop werd geholpen. Arnold overleed in 2006 – hij componeerde toen al zestien jaar niet meer.

Arnold schreef zijn eerste van drie sinfonietta’s in 1954 in opdracht van het Boyd Neel Orchestra, dat al sinds de jaren dertig gespecialiseerd was in de avontuurlijke combinatie van barokmuziek en nieuwe opdrachtcomposities. Het is een charmant, driedelig werk dat met zijn bruisende melodieën en bescheiden instrumentatie de geest van de achttiende eeuw ademt.

Het eerste deel is een pastoraal Allegro comodo. In het tweede deel wordt een elegante hoornmelodie overgenomen door achtereenvolgens een hobo en de strijkers, waarna ze uitmondt in een onkarakteristiek wrange episode. De finale is een uitbundig feestje, waarin vooral de hoorns kunnen schitteren.

Het Twaalfde pianoconcert in A groot, KV 414 behoort samen met het Elfde en Dertiende tot de vroege Weense piano­concerten van Wolfgang Amadeus Mozart. Hij schreef de concerten in de herfst van 1782 en voerde ze zelf uit tijdens de eerste serie intekenconcerten die hij in het voorjaar van 1783 organiseerde.

Het slotdeel, opgezet in een vrije rondo­vorm, bruist van spelplezier en levensvreugde; alleen in het centrale middendeel is enig drama te bespeuren. Volgens muziekkenners zou Mozart oorspronkelijk een ander slotdeel voor zijn Twaalfde pianoconcert hebben gecomponeerd, namelijk het Rondo KV 386, ook in A groot. Aangezien dit Rondo niet ‘a quattro’ kan worden uitgevoerd, heeft Mozart het later wellicht vervangen.

Om de verkoop van de drie werken te stimuleren bedacht Mozart allerlei commerciële trucjes. Zo liet hij voor de begeleiding twee opties open: ofwel een orkest bestaande uit twee hobo’s, twee fagotten, twee hoorns en strijkers, ofwel een strijkkwartet (‘a quattro’). Maar ook mikte Mozart op een breed publiek: hij componeerde de concerten zó dat hij hoopte zowel de kenner als de liefhebber ermee te behagen. In een brief aan zijn vader van 28 december 1782 schreef hij hierover: ‘Deze concerten vormen een goede middenweg tussen te gemakkelijk en te moeilijk; zij zijn zeer briljant geschreven, aangenaam om naar te luisteren, en spontaan, maar niet zonder inhoud. Hier en daar zijn passages te vinden die alleen de kenner volledig voldoening zullen schenken, maar zij zijn zodanig geschreven dat ook de minder geschoolde er genoegen aan zal beleven, zonder evenwel te weten waarom.’

Die ‘middenweg tussen te gemakkelijk en te moeilijk’ viel Mozart bij het componeren kennelijk zwaar, zo blijkt uit de talloze schetsen die van het openingsdeel bewaard zijn gebleven. Hoewel de stemming nergens echt uitbundig wordt, is dit Allegro rijk aan lyrische melodische wendingen waarbij piano en orkest een hechte symbiose vormen. Opmerkelijk detail: in de orkestinleiding gebruikt Mozart drie in plaats van twee thema’s, een procedé dat hij later nog vaker zou toepassen. Het tedere Andante is een hommage aan Johann Christian Bach, Mozarts vroegere mentor uit Londen, die kort daarvoor was overleden. Mozart spitst de oren van de ‘kenner’ door de eerste vier maten uit diens ouverture tot de opera La calamità dei cuori te citeren.

De Zijderoute spreekt natuurlijk tot de verbeelding, maar dat de Turkse musicus Fazıl Say als twintiger zijn tweede pianoconcert de titel Silk Road meegaf is meer geweest dan een lichte fascinatie. Hij investeerde maar liefst vijf maanden in het beluisteren van alle 14.000 opnames van muziek uit het morgenland in het Ethnologisches Museum Berlin, om zo de veelkleurige folkloristische stijlen van de eeuwenoude verbindingsroute tussen Oost en West te leren kennen. Hij componeerde een heus karavaanavontuur langs de klanken van de gebieden onderweg en neemt zijn publiek in de eerste drie delen van zijn pianoconcert mee door Tibet, India en Mesopotamië (waar tegenwoordig onder meer Irak ligt). In het slotdeel, gebaseerd op een bekend volksliedje uit Ankara, arriveren we in Says geboortestreek Anatolië.

De pianopartij van Silk Road is voor geprepareerde piano: Say schrijft bijzondere speeltechnieken voor, bijvoorbeeld om oosterse instrumenten als tabla en sitar na te bootsen. De orkestbezetting bestaat uit strijkers en een Chinese gong; ‘can be hit by the conductor’ aldus de partituur.

In het voorwoord nam Say uitgebreide instructies op over bijvoorbeeld micro­tonen, afwijkende notaties voor bepaalde klankeffecten en voor de opstelling van het orkest. Zo ziet hij de contrabas het liefst in zijn eentje en een eindje verderop: deze speelt slechts één noot, een lage cis, de ‘oerklank van de aarde’ die permanent op de achtergrond te horen moet zijn. Ook op andere plekken in Silk Road hoor je de natuur, bijvoorbeeld als Say in het laatste deel de strijkers zonder gebruik te maken van hun snaren en strijkstokken het tikken van de regen laat verklanken.

De première van Silk Road speelde Fazıl Say op 28 januari 1996 zelf in Boston, met het Boston Metamorphosen Chamber Orchestra, en sindsdien nam hij zijn stuk mee naar tientallen orkesten over de hele wereld. In Het Concertgebouw klinkt Silk Road vandaag voor het eerst.

Al heeft de term ‘divertimento’ in het algemeen betrekking op muziek van een pretentieloos, luchtig karakter, er zijn ook voorbeelden van een andere interpretatie van dat begrip, zoals bij Mozart. Het Divertimento van Béla Bartók kijkt twee kanten uit. Zowel het eerste als het laatste deel blaakt van levenslust, het langzame middendeel daarentegen bevat een stroom van sombere gedachten.

Verklaarbaar is die tweeslachtigheid wel. Het werk ontstond in 1939, toen donkere wolken zich boven Europa samenpakten. Zeker Bartók kon zich daarvan moeilijk losmaken. De vermogende dirigent en mecenas Paul Sacher vrolijkte hem op door hem uit te nodigen een vakantie in zijn chalet in het Zwitserse Saanen door te brengen. Tevens vroeg hij hem een compositie te schrijven voor het door Sacher zelf geleide kamerorkest van Bazel.

Binnen drie weken ontstond het Divertimento voor strijk­orkest, een partituur die niet is los te zien van het barokke concerto grosso, doordat ook bij Bartók herhaaldelijk solo-instrumenten – hetzij afzonderlijk, hetzij als strijkkwartet – alterneren met het ensemble. Tot de neobarokke elementen behoort ook de regelmatige periodisering van de meestal korte melodische segmenten, althans in de snelle delen, waarvan de pregnante motoriek en de accentuering onmiskenbaar van Oost-Europese origine zijn.

Bartók permitteert zich een klein grapje kort voor de afsluiting van het laatste deel. Dan lijken de musici pizzicato een stukje cafémuziek te willen imiteren, waarin we het hoofdthema van deze finale herkennen. De sterke uitwerking van het Molto adagio, met zijn aanvankelijk tastende melodische lijnen, uitlopend in wanhopige trillers boven een duister ostinato, is dan voor even geweken.