A Night at the Opera: Rossini, Verdi en meer...

Een operaprogramma met twee tenoren is geen dagelijkse kost. Maar het geeft Michael Balke, Lawrence Brownlee en Michael Spyres een uitgelezen mogelijkheid om een hommage te brengen aan de bravoure-aria, het vehikel waarmee solisten hun virtuositeit kunnen bewijzen, zowel op technisch als op affectief vlak. En het biedt de mogelijkheid om een aantal duetten de revue te laten passeren. Centraal staan twee belangrijke opera-landen: Italië en Frankrijk. 

Laten we met het eerste beginnen. Al vanaf de allereerste experimenten, zo rond 1600, heeft de opera in Italië een meer dan vruchtbare voedingsbodem gevonden. In Florence, in Venetië, in Rome, in Napels, overal werden operatheaters geopend en zo ontstond een populaire cultuur – en de eerste vrije markt voor muziek.

Want was voorheen muziek voorbehouden aan de kerk of het hof (of een enkele andere kapitaalkrachtige die zich een orkest, cast en aankleding kon veroorloven), nu ontstond een commercieel bedrijf waarbij het ‘gewone’ publiek een kaartje kon kopen. Dat het theater daarmee ook een belangrijk aspect werd van het gezelligheidsleven is zonneklaar: niet zelden vermaakte het publiek zich tijdens de recitatieven of als minder interessant ervaren passages op andere wijze, met kaartspel, conversatie, eten, drinken en amoureuze escapades.

Maar dat deed niets af aan de hoogstaande operaliteratuur die er ontstond, en zo grepen componisten de ontstane vormen aan om Italiaanse teksten op muziek te zetten, of ze nu Cavalli heetten of Vivaldi, Cimarosa    of Paisiello. Om nog maar te zwijgen van de buitenlanders die gebruik maakten van de Italiaanse operastijl, zoals Händel, Haydn en Mozart.

Het programma van vanavond concentreert zich op een latere periode, de Romantiek. In de eerste helft van de negentiende eeuw was het in Italië de generatie van Rossini, Bellini en Donizetti die de hegemonie had. Gioacchino Rossini, als oudste van dit drietal, was geboren in Pesaro. Zijn vader leerde hem hoorn spelen, waarna kanunnik Giuseppe Malerbi hem zang en compositie onderrichtte.

Op veertienjarige leeftijd deed de jongen zijn intrede in het Liceo Musicale te Bologna waar hij cello, piano en contrapunt studeerde. Daarna ging het snel: vanaf 1809 ontstonden Rossini’s eerste opera’s – in 1812 zagen maar liefst vier nieuwe opera’s het licht, het jaar daarop drie. Daarna was er geen houden meer aan: met het succes van L’Italiana in Algeri was Rossini binnen de kortst mogelijke keren de leidende operacomponist.

Feit is dat Rossini er met Guillaume Tell muziekdramatisch de brui aan gaf

In de daaropvolgende zestien jaar ontstonden maar liefst 27 opera’s, totdat in 1829 het vuur doofde: na Guillaume Tell zou Rossini geen opera meer componeren en de rest van zijn leven doorbrengen met andere zaken, waaronder gastronomie. En áls hij nog componeerde, dan waren het geestelijke werken.

Anders dan waar Rossini zijn faam voornamelijk aan ontleent, de komische opera, klinken vanavond fragmenten uit zijn serieuzere werken. Waaronder Elisabetta, regina d’ Inghilterra, waarmee hij in 1815 de aanzet gaf tot de historische opera. Van een jaar later stamt Otello, op het gegeven dat Shakespeare zo briljant had uitgewerkt. Ricciardo e Zoraide uit 1818 speelt ten tijde van de Kruistochten.

De tweeakter Zelmira beleefde in 1822 zijn première en kan beschouwd worden als Rossini’s laatste opera voor Napels: na Semiramide, van een jaar later, zou de componist enkel nog voor Parijs schrijven waar hij zich in 1824 vestigde. En het was met Guillaume Tell, voor de Opéra in die stad, dat hij zijn carrière afsloot – uiteraard gebaseerd op de overbekende Zwitserse legende.

Waarom Rossini er na 1829 het zwijgen toe deed op operagebied is onduidelijk. Kon hij zich niet meer vinden in de stilistische veranderingen in de muziek van zijn tijd; betreurde hij het teloorgaan van het belcanto? Of waren het de revolutie van 1830 en de daarmee samenhangende politieke veranderingen die hem de lust tot het componeren van nieuwe opera’s ontnamen? Of gelóófde hij het simpelweg wel, en prefereerde hij zijn tijd meer in de keuken dan in het theater door te brengen?

Feit is in ieder geval dat de ‘Zwaan van Pesaro’ er met Guillaume Tell muziekdramatisch de brui aan gaf. Het lijdt geen twijfel dat de laatste opera van Rossini zijn meesterschap in het genre van de Franse grand opéra bevestigt: naast de typische luidruchtige passages die dit genre enigszins kenmerken, vinden we er bijzonder intieme momenten in. Wat dat betreft spreekt het verstilde en sonore begin van de ouverture boekdelen. 

Dat Italiaanse componisten elders hun geluk beproefden blijkt niet alleen duidelijk uit het Parijse werk van een Rossini of een Verdi, maar ook bij iemand als Luigi Cherubini, die op zijn zesentwintigste zijn geboorteland verruilde voor de lichtstad. Hij zou er blijven tot zijn dood, er conservatoriumdirecteur worden en veel lof oogsten met de werken die hij voor de stad schreef.

Hoewel hij in onze tijd een ondergeschikte rol speelt, beschouwde Beethoven hem als een van de grootste componisten van zijn tijd. En Cherubini was belangrijk als pedagoog: Fromental Halévy bijvoorbeeld studeerde bij hem. Halévy’s faam berust op één enkel werk, La Juive. Het kende een ongekend succes en was zijn eerste poging om een werk te schrijven in de stijl van de Franse grand opéra, compleet met de daarin gewenste balletten. La Juive werd een van de hoekstenen van de Franse opera.

Adolphe Adam is in onze tijd nagenoeg vergeten: slechts enkele werken van hem worden nog uitgevoerd, zoals het ballet Giselle of de opera Le postillon de Lonjumeau. En dat terwijl hij bijna veertig balletten schreef alsmede een indrukwekkend aantal vaudevilles, een wat lichter genre met vaak een satirische ondertoon.

Leefde Adam kort, Daniel-François-Esprit Auber bereikte de voor die tijd respectabele leeftijd van 89 jaar. Hij was de belangrijkste vertegenwoordiger van de opéra-comique in het negentiende-eeuwse Frankrijk, met zijn stijl waarin hij de invloed van Rossini mengde met Franse elementen. Evenmin als Rossini schreef hij echter alleen opera’s met een komische strekking. Integendeel: zijn La muette de Portici, waaruit vandaag het lyrische ‘Du pauvre seul ami fidèle’ klinkt, gaf bij de Brusselse première in 1830 de aanzet tot de opstand waarmee België zich losmaakte van Nederland.

Van een latere generatie was Georges Bizet. Ook van hem kan gezegd worden dat hij bijzonder productief was in zijn (te) korte leven, maar dat zijn huidige faam berust op slechts een handvol werken. Als bekendste natuurlijk de opéra’s comiques Carmen en Les pêcheurs de perles.

Ambroise Thomas tenslotte bouwde voort op het werk van zijn voorgangers Auber en Halévy. Ook hij wordt vooral herinnerd om één enkel werk, Mignon. Het werd een van de meest uitgevoerde opera’s in Parijs, met meer dan duizend uitvoeringen in minder dan dertig jaar na de première in 1866. Zijn opera Raymond geniet veel minder bekendheid en stamt van vijftien jaar eerder.