A Night at the Opera met Elīna Garanča

De ouverture tot Luisa Miller, de opera die Giuseppe Verdi in 1849 componeerde op een drama van Friedrich von Schiller, opent deze feestelijke avond energiek en met een fraaie klarinetpartij. De twee andere Verdi-opera’s die vanavond aan bod komen stammen uit de jaren 1860.

Het is al in de eerste maten van La forza del destino dat het noodlot voelbaar wordt, dat onder andere ervoor zorgt dat Don Alvaro per ongeluk de vader van zijn geliefde Donna Leonora doodt. La forza del destino beleefde zijn eerste uitvoering op 10 november 1862 in Sint-Petersburg.

Na La forza schreef Verdi zijn opera’s met steeds grotere tussenpozen: pas vijf jaar later componeerde hij de volgende, Don Carlos, die zich conformeert aan de traditie van de Franse ‘grand opéra’, met zijn vijf aktes, grootse scènes, spektakel en ballet.

De opera, die Verdi vijftien jaar later omwerkte tot een Italiaanse dus zonder de balletten, speelt in de zestiende eeuw en heeft de zoon van Filips II van Spanje als hoofdpersoon.

In de aria Nel giardin, del bello schildert prinses Eboli hoe een Moorse koning een fraaie gesluierde (die zijn verwaarloosde echtgenote blijkt te zijn…) smeekt haar sluier af te doen – met duidelijke muzikale verwijzingen naar oosterse muziek. In O don fatale vervloekt ze haar fatale trots en schoonheid die haar geliefde Don Carlos de dood in dreigt te voeren. 

In 1893, het jaar dat Verdi met Falstaff zijn laatste noten aan het papier toevertrouwde, breekt een jonge Italiaan door met Manon Lescaut. Giacomo Puccini’s naam is in één klap gevestigd, zowel in Italië als daarbuiten: Bernard Shaw schrijft naar aanleiding ervan dat Puccini de echte erfgenaam van Verdi is.

Puccini studeerde aan het conservatorium van Milaan dat tegenwoordig Verdi’s naam draagt (ironisch genoeg werd die er zelf ooit afgewezen), en werd ontdekt door Giulio Ricordi, de belangrijke Italiaanse uitgever. Puccini baseerde Manon Lescaut op een verhaal van Abbé Prévost, een  achttiende-eeuwse schrijver en geestelijke.

Francesco Cilea is vooral bekend gebleven door één opera: Adriana Lecouvreur. Het werk is gebaseerd op een historisch personage en schetst de lotgevallen van de comédienne Adrienne Lecouvreur (1692-1730), een beschermelinge van Voltaire. Het werk kende een succesvolle première en verzekerde de componist van een plaats in de operageschiedenis.

Na dit voornamelijk veristische geweld is het na de pauze de beurt aan de veel lichter getinte zarzuela, het typisch Spaanse genre waarin zang, gesproken woord en dans elkaar afwisselen.

De Madrileen Federico Chueca was een jongere tijdgenoot van Verdi en een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het género chico, het kleine broertje van de zarzuela. Hij was door zijn ouders geprest om medicijnen te gaan studeren.

Toen hij na een opstand in 1866 in de gevangenis belandde, componeerde hij daar zijn Lamentos de un preso. Het succes daarvan maakte dat hij zich toch volledig op muziek kon concentreren.

Zijn El bateo stamt uit 1901; de dansante ouverture laat duidelijk Chueca’s verknochtheid aan de Weense wals horen, hoewel ook andere dansen voorbijkomen. 

Van het zonnige Madrid naar Noorwegen lijkt een heel eind, en dat is het ook. Edvard Grieg publiceerde zijn liederen opus 5 in 1864, met daarin Jeg elsker dig op tekst van Hans Christian Andersen.

Zelf schreef Grieg over deze bundel met ‘hartenmelodieën’ dat hij bijzonder geïnspireerd was door de kennismaking met Nina Hagerup: ‘Mijn huidige vrouw, die met haar lieflijke stem en ongewone interpretatie de harten van de mensen won waar ze ook maar optrad.’ Dit lied werd in tal van talen vertaald (vandaar T’estimo) en gearrangeerd voor tal van bezettingen.

Elina Garanča voert het in een arrangement van de Brit John Langley samen uit met Stanislao Gastaldons romanza Musica proibita uit 1881. Gastaldon was twintig toen hij dit lied componeerde; door de dialoogvorm wordt het wel uitgevoerd door twee zangers, hoewel het oorspronkelijk voor vrouwenstem is.

De operette Leichte Kavallerie van Franz von Suppé ging in 1866 in première in Wenen en verwierf een grote populariteit; een van de thema’s uit de ouverture is overbekend. Het trompetsignaal aan het begin schetst al meteen de militaire setting van de operette.

Met Lela van Rosendo Mato Hermida keren we terug naar de Spaanse zarzuela. In het lied, gebaseerd op het toneelstuk Os vellos non deben de namorarse (Oude mensen moeten niet verliefd worden) uit 1941 van de Galicische Alfonso Castelao, bezingt apotheker Saturio zijn liefde voor Lela. Het lied werd een hit.

Er is een hoop te doen geweest over het auteurschap ervan. In 2007 ontstond een controverse toen ene Miguel de Santiago zich opwierp als de componist, tegen het zere been van dochter Dolores Mato, en zij gerechtelijke stappen nam. Met succes, want met oude documenten en directe getuigen van de première van het stuk in 1961 wist ze het auteurschap van haar vader onomstotelijk aan te tonen.

Het klinkt als een (Zuid-)Amerikaanse droom, het leven van Carlos Gardel. Begonnen in cafés en op feesten scoorde hij met Mi noche triste een enorme hit. In 1928 verkocht hij in drie maanden 70.000 platen en hij reisde de hele wereld over; hij verscheen ook op het witte doek.

De Fransman Gardel woonde een groot deel van zijn leven in Zuid-Amerika. Een vliegtuigongeluk in het Colombiaanse Medellín werd hem noodlottig.

Gardels grootste verdienste zit hem in de ontwikkeling van de Argentijnse tango; hij werd Argentijns staatsburger. Zijn talloze bijnamen (‘de Creoolse nachtegaal’, ‘koning van de tango’ en zelfs ironisch ‘de doofstomme’) getuigen daarvan. 

De Sevillaan Jerónimo Giménez was werkzaam als zarzuela-dirigent, onder meer in Madrid. Hij was verbluffend productief: tussen 1878 en 1920 componeerde hij de ene zarzuela na de andere. Het Intermezzo uit La boda de Luís Alonso fungeert, met al zijn Spaanse koloriet, als smaakmaker voor het laatste werk op het programma.

Pablo Sorozábal werd geboren in een arbeidersgezin, maar klom op en studeerde onder meer bij... Arnold Schönberg. Zijn La tabernera del puerto ging in 1936 in Barcelona in première.

De aria van Leandro uit het tweede bedrijf van deze zarzuela werd een geliefd werk. Allereerst voor tenoren (voor wie het oorspronkelijk is geschreven), maar ook tal van andere stemsoorten ontfermden zich over de romanza. En terecht, want de jammerklacht over een geliefde die twijfel en teleurstelling oproept is universeel.