Concertgebouworkest Entrée-Essentials: Beethovens Vijfde

Voor veel klassieke muziekliefhebbers zal het concert dat in Wenen op 22 december 1808 georganiseerd werd in het Theater an der Wien hoog op de lijst staan van ‘concerten waar we graag bij waren geweest’. De concertavond besloeg een programma van ongeveer vier uur met uitsluitend wereldpremières van één enkele componist: Ludwig van Beethoven. De Vijfde symfonie, die zowat het signatuurwerk van Beethoven zou worden en zelfs een van de meest iconische werken van het hele symfonische repertoire, kreeg die avond gezelschap van de Zesde symfonie, delen uit de Missa solemnis, de aria Ah, perfido!, het Vierde pianoconcert (met Beethoven zelf als solist), de Koorfantasie en een piano-improvisatie door de componist.

Zoveel topwerken op één winterse avond: in de ogen van de hedendaagse luisteraar lijkt het ongetwijfeld een magisch concert te zijn geweest. Of dat ook de mening van het aanwezige publiek was, is echter de vraag. Beethovens secretaris en eerste biograaf Anton Schindler rapporteerde dat de reactie minder positief was dan wenselijk. Volgens hem lag dat aan het feit dat het publiek niet voorbereid was op de ervaring van de ‘uitzonderlijke muziek’ van dit programma. Die opmerking heeft zeker te maken met Schindlers pogingen om de componist voor te stellen als een subliem genie (want als de muziek geniaal is, kan een lauwe reactie enkel betekenen dat het publiek haar niet begrepen heeft).

Niettemin valt er wel wat voor dat argument te zeggen. Voor de hedendaagse luisteraar zijn de Vijfde en Zesde symfonie zo diep verankerd in het repertoire, zo sterk uitgegroeid tot een absoluut ijkpunt in de muziekgeschiedenis, dat we ons het referentiekader moeilijk kunnen inbeelden van mensen die deze muziek voor de eerste keer hoorden. Moeten we verbaasd zijn als die werken bij een allereerste beluistering het toenmalige publiek eerder verwarden of verrasten? De meeste werken op dat programma bevatten behoorlijk vernieuwende elementen die meer dan één beluistering verdienen om hun impact ten volle te vatten.

Formeel gezien volgt de Vijfde symfonie de toenmalige normen van het genre: een eerste deel in sonatevorm, een langzamer tweede deel in variatievorm, een scherzo en tot slot een wervelende finale. Maar zoals in wel meer werken verbuigt Beethoven de conventies van het genre. In het vierde deel, bijvoorbeeld, voegt hij blaasinstrumenten toe die in een standaard orkest van die tijd ongebruikelijk waren: contrafagot, piccolo en drie trombones, instrumenten die toentertijd tot het repertoire van militaire kapellen behoorden. Beethoven breidt zo onder meer het bereik van het orkest uit (de contra­fagot en piccolo kunnen respectievelijk de laagste en hoogste tonen produceren binnen het orkest). Bovenal is het de manier waarop Beethoven uit heel compact materiaal een heel abstract muzikaal bouwwerk construeert die het werk zo revolutionair en invloedrijk maakt.

Het bekende openingsmotief bestaat uit slechts vier noten en bovenal één karakteristiek ritmisch motief ­(ta-ta-ta-taaa), dat vervolgens als een melodisch-ritmische bouwsteen in het eerste deel veelvuldig wordt gebruikt. De doorgedreven uitwerking van een compact motief toont een heel andere benadering van muzikale ­constructie dan de bredere, zelfs zangerige ­melodisch-thematische uitgangspunten die we bijvoorbeeld bij Beethovens voorganger Mozart vinden.

Wanneer muziekcriticus Eduard Hanslick in 1854 een pleidooi houdt voor absolute muziek (ofwel abstracte muziek, in contrast met programmatische muziek, waarin een verhaal of tafereel wordt uitgebeeld) is het dan ook Beethovens Vijfde die voor de hoogromantische generatie als historisch oermodel geldt. Het ritmische basismotief is ook terug te vinden in het derde en vierde deel van de symfonie, waarmee Beethoven een muzikale eenheid creëert – een concept dat bij de volgende generatie uitgebreid navolging zou krijgen en ook een eeuw later nog zou blijven doorwerken.