In het vroeg-negentiende-eeuwse Wenen hoorde je niet alleen muzikale meesterwerken, maar minstens evenveel kanongebulder: de troepen van Napoleon rukten op.

Beethoven, met zijn groeiende doofheid, moest het oorlogstumult met welluidender klanken van repliek dienen

Ludwig van Beethoven werd na de dood van Wolfgang Amadeus Mozart en Joseph Haydn de belangrijkste componist en aldus degene die, met zijn ­groeiende doofheid, het oorlogstumult met welluidender klanken van repliek moest dienen; geen gemakkelijke taak. Maatschappelijke en persoonlijke rampspoed hebben Beethoven evenzeer gehinderd als boven zichzelf uit doen stijgen. Een componist die volhardt ondanks oorlog en doofheid, die het muzikale stramien doorbreekt, die de emancipatie van de autonome kunstenaar een zet geeft, die in conflicten de eer aan zichzelf houdt en die desondanks hogelijk ­gewaardeerd wordt – zo iemand groeit uit tot een symbool, met meer dan muziekhistorische waarde. 

Tijdens de Romantiek, waar Beethoven op z’n minst een voorbode van was, werd zijn grandeur benadrukt door onder anderen Robert Schumann en Richard Wagner – twee componisten voor wie ‘het goddelijke’ een werkbaar begrip was en die niet aarzelden Beethoven een plaats in hun persoonlijke pantheon te geven. En Franz Liszt beschouwde hem als ‘de rookzuil die de weg naar het Beloofde Land wees’. Die ‘rookzuil’ – een fraaie metafoor in dit verband – wijst niet alleen op een vurig muzikaal genie, maar evenzeer op de verhitte gemoederen in de Europese maatschappij. Beethovens tijd was de tijd van Oostenrijks oorlog met het ­Ottomaanse Rijk, van schermutselingen tussen Frankrijk en Engeland en van de Franse Revolutie – gebeurtenissen die, ondanks hun chaotische verloop, een nieuwe orde schiepen. Te midden van alle turbulentie, in 1809, componeerde Beethoven zijn Vijfde pianoconcert.

De landelijke rust die hem kort daarvoor nog aanzette tot zijn Zesde symfonie (de ‘Pastorale’) lag nu buiten zijn bereik: Napoleons belegering van Wenen dwong zelfs tot sluiting van de stadsparken en beroofde ­Beethoven aldus van een belangrijke rust- en ­inspiratiebron. Een lichtpunt vormde het contract dat hij eerder dat jaar gesloten had met drie van zijn belangrijkste broodheren. Aartshertog Rudolf – die tevens zijn compositieleerling was en aan wie het Vijfde pianoconcert is opgedragen –, prins Lobkowitz en prins Kinsky garandeerden hem een jaarlijks inkomen, op voorwaarde dat hij de rest van zijn leven in Weens dienstverband zou blijven, een tot dan toe ongehoord staaltje kunstsubsidie.

Later zou blijken dat het beloofde stipendium door de oorlogsinflatie niet verzilverd kon worden, maar het Vijfde pianoconcert getuigt nog van Beethovens onvoorwaardelijke vertrouwen in de aristocratie. Misschien pakte daarom de perskritiek bij de Weense première zo negatief uit. ‘Beethoven, vol trots en zelfvertrouwen, weigert om muziek voor de massa te schrijven,’ smaalde een recensent, ‘en kan alleen door een elite begrepen en gewaardeerd worden.’ Mede door het ‘nobele’ gehalte van de muziek kreeg het concert later de bijnaam ‘Kaiserkonzert’ – een misleidende titel, want Beethoven koesterde weinig sympathie voor de twee keizers die op dat moment actueel waren: de Oostenrijkse keizer Franz I had het land in de misère gestort door zijn nederlaag tegen Frankrijk en Napoleon was in Beethovens ogen al eerder afgezakt tot het niveau van een eerzuchtige tiran.

Noriko Koide studeerde compositie in Tokio, Amsterdam en Den Haag. In Surakarta op Java verdiepte ze zich in de uitvoering en theorie van Javaanse gamelan, waarna ze zocht naar manieren om westerse en oosterse compositiemethoden te laten versmelten tot een eigen muziektaal. Sinds ze in 2018 haar focus verlegde van kamermuziek naar orkestwerken, waarin haar sensitiviteit voor klankkleur en textuur optimaal tot zijn recht komt, slaagt ze hier wonderwel in. ‘De westerse muziektaal en de taal van de gamelan willen vaak precies in tegengestelde richting gaan, [maar] ik begin eindelijk het gevoel te krijgen dat Mac en Windows samen geïnstalleerd zijn.’

Een opdracht van BBC Radio 3 leidde tot Swaddling Silk and Gossamer Rain (‘Wikkelzijde en ragfijne regen’), haar meest succesvolle werk tot nu toe. Het ging op 29 oktober 2022 in ­première in Osaka door het BBC Symphony Orchestra onder leiding van Dalia Stasevska. Elim Chan leidde het werk vervolgens – met hetzelfde orkest – in juli 2023 op de BBC Proms in Londen. Na uitvoeringen met de Münchner Philharmoniker in maart en de concerten van deze week in Amsterdam neemt Gustavo Dudamel het stokje over: hij verzorgt in mei de Amerikaanse première met de New York Philharmonic. De tri­omftocht van het werk heeft alles te maken met de effectieve manier waarop Koide met subtiele innovatieve speelwijzen een evocatieve, soms licht verontrustende klankwereld oproept. Technieken als ‘the rain lips’ (een met de lippen geproduceerd zacht spetterend geluid) en ‘con la matita battuta’ (waarbij de strijkers een potlood laten schuiven en ratelen tussen twee snaren) resulteren in fluisterzachte ruisachtige klanken, met incidentele harp-, piano- en vibrafoonaccenten. Op dit akoestische canvas verschijnen een voor een – als penseelstreken – tonen en akkoorden. Twee keer bloeien ze op tot een weelderige kleurentuin – om zich vervolgens weer terug te trekken en op te lossen in zuchtende, ­schuivende, tikkende en spetterende bijna-stilte.

Edward Elgars grote doorbraak waren de Variations on an ­Original Theme, beter bekend als de ‘Enigma-variaties’. Het thema ervoor ontstaat op 21 oktober 1898, als Elgar na het avondeten aan de piano losjes zit te improviseren. Zijn vrouw Alice onderbreekt hem en wijst hem op een bijzondere vondst. Elgar realiseert zich dan pas dat hij inderdaad een mooie melodie op het spoor is. Overigens citeert hij daarin, bewust of niet, vrij letterlijk uit Mozarts Symfonie nr. 38, de ‘Praagse’, en wel uit het tweede deel. Elgar had dat werk kort tevoren nog gehoord. Zo wordt het thema van Elgars beroemdste werk geboren. Over dat thema breken musicologen zich sindsdien het hoofd. Volgens Elgar zelf past er namelijk een tegenstem op (of onder) zijn melodie. Dat contrapunt vormt, zegt de componist, van zichzelf een heel beroemde wijs. Wat die is, is het grote ‘enigma’. Alle oplossingen die tijdens zijn leven worden gesuggereerd wijst Elgar van de hand: het is niet Auld Lang Syne, en het is ook niet God Save the Queen – ‘Natuurlijk niet,’ aldus Elgar, ‘maar het [thema] is zo bekend dat het wel buitengewoon is dat niemand het heeft gevonden.’ De componist neemt het antwoord op het raadsel mee in zijn graf, en over oplossingen die sindsdien zijn voorgesteld bestaat geen overeenstemming.

Een andere vondst van Elgar is dat hij niet zomaar een serie variaties schrijft, maar veertien enigszins cryptische karakterstukken. Elke variatie is een muzikale verwijzing naar iemand uit Elgars persoonlijke kring, en heeft een titel die betrekking heeft op zijn of haar naam. Die verwijzingen zijn overigens wel (bijna helemaal) ontraadseld. Zo staat C.A.E. (variatie 1) voor Caroline Alice, Elgars echtgenote, en verwijst Ysobel (variatie 6) naar Isobel Fitton, een altvioolleerlinge van de componist – de openingsmaat noemt Elgar een etude voor beginnende strijkers. Verreweg de beroemdste variatie is nummer 9, Nimrod. Die is vernoemd naar een jager uit de Bijbel en slaat op Augustus Jaeger, een goede vriend en redacteur bij een muziekuitgeverij. De laatste variatie heet E.D.U.: Edu was Alices koosnaam voor de componist. Het onderwerp van de voorlaatste variatie, een romance zonder titel, is nog omstreden. Mogelijk verwijst ze naar Helen Weaver, Elgars ­jeugdliefde, die de verloving verbrak en naar Nieuw-Zeeland vertrok. Laat het maar een raadsel blijven.