Artemis Kwartet met Schuberts Der Tod und das Mädchen

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski is vooral bekend om zijn grote werken voor orkest en theater. Het aandeel van de kamermuziek bleef beperkt. Hij schreef slechts drie strijkkwartetten. Toch beschouwde hij zijn Tweede strijkkwartet in F groot als een van zijn beste composities: ‘Geen van mijn werken vloeide ooit zo gemakkelijk en eenvoudig uit mijn pen. Ik schreef het bijna in één keer op’, schreef hij aan zijn broer. Hij bedacht wel een opmerkelijke start en liet het eerste deel voorafgaan door een expressieve, dissonante, langzame inleiding.

‘Als ik in mijn leven iets heb geschreven dat spontaan uit de diepten van mijn ziel stroomde, dan was het wel het eerste deel van dit kwartet’, zei de componist twee jaar later. Dat dit deel in het vervolg soms een orkestrale klankkleur krijgt, herinnert eraan dat Tsjaikovski populair is om zijn orkest- en theaterwerken. Het tweede deel, een driedelig Scherzo, heeft met zijn spel van wisselende maatsoorten iets stokkends, in het midden vrolijk onderbroken door een walsachtig boerendansje.

In een heel andere, lamentoachtige stemming volgt het langzame deel. Er is wel een korte, meer optimistische episode, maar de tragische ondertoon keert uiteindelijk weer terug. De opluchting volgt pas in het laatste deel. Een stormachtige unisono galop in de eerste vier maten vormt het hoofdthema dat steeds weer te horen is en ten slotte als een muzikaal uitroepteken het kwartet dramatisch afsluit.

Franz Schubert schrijft zijn een-na-laatste strijkkwartet, het Strijkkwartet in d klein, ‘Der Tod und das Mädchen’ in 1824, vier jaar voor zijn dood. Hij kampt dan al twee jaar met de symptomen van (hoogstwaarschijnlijk) vergevorderde syfilis. Kort voor voltooiing van het werk schrijft hij: ‘Elke avond als ik ga slapen, hoop ik nooit meer wakker te worden. Iedere morgen herinnert alleen maar aan de ellende van de vorige dag.’

Die preoccupatie met de dood klinkt in bijna elke noot van het Strijkkwartet door. De bijna agressieve opening grijpt de luisteraar meteen bij de lurven. Het motief herinnert enigszins aan het begin van Ludwig van Beethovens Vijfde symfonie (1804-08). Bij Beethoven is het het noodlot, bij Schubert de dood die maar aan blijft kloppen. Het ritme is dwingend, niet aflatend – het einde is onvermijdelijk, al doet Schubert dappere pogingen boven het geraas uit te zingen.

Het tweede deel is een serie van vijf variaties op de pianobegeleiding van Schuberts lied Der Tod und das Mädchen, D 531 (1817), waaraan het kwartet zijn bijnaam ontleent. Alle variaties blijven dicht bij het thema: zo blijft ook de dood in de buurt, al is die hier troostender dan in het eerste deel. Een kort, woest Scherzo leidt naar een finaal Presto, met dezelfde ritmische drive als het openingsdeel.

Schuberts biograaf ­Alfred Einstein spreekt hier zelfs van een ‘Tarantella des Doods’. Het deel houdt het midden tussen een sonate- en een rondovorm, en in een van de episodes klinkt een verwijzing naar Schuberts eigen Erlkönig-melodie: de elfenkoning die de toehoorder mee wil lokken naar het dodenrijk.