Renée Fleming en Hartmut Höll: van Brahms naar Broadway

Johannes Brahms was verzot op lezen, naar eigen zeggen investeerde hij al zijn geld in boeken. Bij het componeren van liederen zocht hij de mooiste gedichten uit zijn collectie. Voor zijn muzikale bloemlezingen bedacht hij de term liederenboeketten.

Het begrip liedcyclus was nog vrij onbekend, evenals het gebruik om een groep liederen in z’n geheel uit te voeren. Brahms deed dat zelf ook niet. Hij klaagde zelfs eens bij zijn uitgever Simrock, die de liederen niet apart wilde uitgeven. Het gevolg was dat zangers dikke boekwerken mee moesten zeulen waaruit ze slechts enkele liederen voordroegen.

Geheel in de traditie van Brahms stelde Renée Fleming haar eigen boeket samen, met liefde als het grote thema. In de vier liederen van Brahms die vanavond te horen zijn, staat de onbeantwoorde liefde centraal. In Die Mainacht plengt een eenzame jongeling hete tranen als hij hoort hoe een nachtegaal zingt voor zijn vrouwtje in het nest en hoe twee duiven samen koeren. Hij vraagt zich af wanneer hij de ware liefde zal vinden.

Da unten im Tale verhaalt over iemand die zich realiseert dat hij verder moet gaan als de liefde niet meer wederzijds is. Meine Liebe ist grün bezingt de paradijselijke liefde, waarin de geliefden elkaar het hoofd op hol brengen zoals de zon aan een vlier een zoete geur ontlokt. Het overbekende en liefdevolle Wiegenlied componeerde Brahms voor een jeugdliefde die – lang na hun verbintenis – net moeder was geworden.

In 2016 vroeg de Eastman School of Music in Rochester, New York, aan componist Kevin Puts een mini-­opera te componeren voor Renée Fleming. Puts componeerde muziek op brieven van kunstschilder ­Georgia O’Keeffe (1887-1986), waarin zij haar liefde voor het landschap in New Mexico bezingt.

Fleming was meteen enthousiast en verdiepte zich in ­O’Keeffes leven. Ze vond een zeer toepasselijk citaat: ‘Zingen lijkt mij de meest perfecte manier om je uit te drukken. Maar omdat ik niet kan zingen ben ik gaan schilderen.’ Fleming beschrijft op haar beurt het zingen van lange lijnen als het schilderen van landschappen. 

De tekst in Introduction komt uit een interview met O’Keeffe: ‘Mijn eerste herinnering is aan licht, de helderheid van het licht – overal licht.’ In Taos beschrijft ze haar eerste kennismaking met New Mexico. Ze is aanwezig bij een ritueel van de Pueblos, de oorspronkelijke bewoners, en raakt in vervoering van de mannen die met wapperende gewaden voorbij galopperen.

Bij het laatste deel, Canyon, stelde Puts zich het eind van haar leven voor, waarbij Georgia de zonsondergang tegemoet loopt en verzucht: ‘Het is absurd hoeveel ik van dit landschap houd.’ Puts voorzag deze gewijde sfeer van rijke harmonieën.

Licinio Refice schreef in 1935 voor sopraan Claudia Muzio het lied Ombra di nube. Ze zong het nog hetzelfde jaar tijdens een tournee van Refice’s succesvolle opera Cecilia in Latijns-Amerika en maakte tevens een opname. Enkele maanden later stierf ze en lange tijd durfde niemand het lied te zingen, Muzio overtreffen of zelfs maar benaderen leek onmogelijk.

De opera La bohème van Ruggiero Leoncavallo staat eeuwig in de schaduw van het gelijknamige werk van Giacomo Puccini. De aria Musette svaria sulla bocca viva – waarin Mimi het zorgeloze jonge meisje Musette introduceert, vol van de liefde – was echter bij de première al zo geliefd dat Leoncavallo zeventien keer terug moest komen om het applaus te ontvangen.

In Signore, ascolta uit Puccini’s Turandot probeert Liù, het slavenmeisje, prins Calaf (op wie ze heimelijk verliefd is) ervan te weerhouden naar de hand te dingen van prinses Turandot. In Tosti’s Serenata laat een man de wind een serenade aan zijn geliefde bezorgen, in de vergeefse hoop dat zij zijn liefde zal beantwoorden.

In 2001 schreef John Kander (bekend van musicals als Chicago en Cabaret) The Visit, waarin een door het leven getekende vrouw in Love and Love Alone vol cynisme terugblikt op de verwoestende rol die liefde kan spelen.

Franz Léhars Warum hast du mich wachgeküsst? uit de opera ­Friederike bezingt het hartzeer dat liefde aan kan richten als offers gevraagd worden.

Renée Fleming sluit haar liedboeket af met een zorgeloze ode aan de liefde: in Léhars lied Bin verliebt uit Schön ist die Welt worden twee koningskinderen, zonder elkaars ware identiteit te kennen, verliefd op elkaar.