Ludwig van Beethoven kon maar moeilijk begrijpen dat zijn Veertiende pianosonate zo populair was: ‘Ik heb toch veel betere stukken geschreven,’ zei hij tegen zijn leerling Carl Czerny. Dat de sonate na zijn dood tot Mondschein (­‘Maneschijn’) zou worden gedoopt en op de lesse­naar van iedere pianist zou komen te staan, zou Beethoven vast nog veel meer hebben verbaasd. Aan het maanlicht heeft hij bij het componeren waarschijnlijk niet gedacht. En ook niet aan de liefde, want hoewel hij het heeft opgedragen aan de jonge gravin Giulietta ­Giuccardi, aan wie hij lesgaf, had hij het stuk al voltooid toen hij verliefd op haar werd. Waarschijnlijk is het ‘gewoon’ de drang naar nieuwe vormen geweest die Beethoven een stuk deed componeren dat spotte met alle vormtradities. Zo schreef hij een langzaam, dromerig eerste deel, waarin de sonatevorm ver te zoeken is; een echte ‘sonata quasi una fantasia’, zoals de componist zelf op het titelblad schreef. Daarna volgen twee snelle delen, waarvan het laatste Beethovens befaamde stormachtige kant laat horen. Misschien past die razernij nog wel het best bij zijn gevoelens voor de gravin, want zoals wel vaker in Beethovens leven ging het om een onmogelijke liefde.

Daar leek het ook even op toen Robert Schumann zijn oog liet vallen op de negen jaar jongere Clara Wieck, die toen zestien jaar oud was. Clara’s vader Friedrick Wieck was fel tegen het huwelijk, dat uiteindelijk pas na een rechtszaak kon worden voltrokken.

Schumann bood de Fantasie aan voor het goede doel: een groot beeld van Beethoven op het marktplein in Bonn

In die jaren schreef Schumann het eerste deel van zijn Fantasie in C groot. ‘De meest gepassioneerde muziek die ik ooit heb gecomponeerd, een diepe klaagzang voor jou,’ zo schreef hij aan zijn geliefde. In het slot van het eerste deel citeert Schumann een melodie uit Beethovens liedcyclus An die ferne Geliebte. De oorspronkelijke tekst van het citaat is veelzeggend: ‘Aanvaard deze liederen, die ik alleen voor jou zing.’ Toen Schumann ook de andere twee delen had geschreven, bood hij de Fantasie aan voor het goede doel: een groot beeld van Beethoven op het marktplein in Bonn, dat er nog altijd staat. De hoofdsponsor was overigens Franz Liszt, die 2.666 daalder bijdroeg. Met Liszt is ook een van de weinige pianisten genoemd die destijds in staat was de Fantasie te spelen. Schumann heeft het stuk zelfs aan hem opgedragen. Na Schumanns overlijden zou Clara, eveneens een buitengewoon begaafd pianiste, de Fantasie ook geregeld gaan uitvoeren.

Net als Beethovens ­‘Mondschein’-sonate houdt Aleksandr Skrjabins Tweede sonate het midden tussen een sonate en een fantasie. Gepubliceerd als ‘Sonata fantasia’ begint ook dit werk langzaam en mysterieus. Hierover schreef Skrjabin: ‘de rust van een zuidelijke nacht aan de kust.’ Na deze introductie klinkt een vloeiende melodie, die aan een nocturne van Frédéric Chopin doet denken. Gaandeweg wordt het karakter van het eerste deel nerveuzer (‘de donkere opwinding van de diepe, diepe zee’). Het tweede deel is een intense, ononderbroken uitbarsting van snelle noten, vrijwel voortdurend aanzwellend in crescendo’s en teruggaand in decrescendo’s. In de woorden van de componist: ‘de uitgestrekte oceaan in een stormachtige opwinding.’ 

Inspiratie deed Skrjabin op op een reis naar de Baltische kust. Over die ervaring schreef hij: ‘Het was eerst helder paars, toen roze en uiteindelijk kleurden zilveren vlekjes het zee­oppervlak. Dit spel van kleuren en tinten heb ik nog nooit gezien. Een feest van waarheid.’ Skrjabin heeft in zijn Tweede sonate al wat stappen gezet richting zijn eigen mystieke muzikale taal, maar de romantische traditie klinkt nog duidelijk door.

Van die romantische traditie wilde Maurice Ravel een karikatuur maken in Gaspard de la nuit. ‘Misschien ben ik daarin te ver gegaan,’ zei de componist er later over. Het resultaat is een even hallucinerend als macaber drieluik, waarin het uiterste van de pianist wordt gevraagd. De drie delen van Gaspard de la nuit zijn gebaseerd op drie prozagedichten van Aloysius Bertrand (1807-1841). In het eerste gedicht, Ondine, verleidt een ­waterfee voorbijgangers met haar gezang en neemt zij hen mee naar haar rijk op de bodem van de zee. Uitgesproken luguber is het tweede deel, Le gibet (‘De galg’). ‘Er weerklinkt een klok tegen de muren van een stad met aan de horizon het karkas van een gehangene, rood­gekleurd door de ondergaande zon,’ luidt de bij­behorende tekst. De klok klinkt in een steeds herhaalde toon, desolaat en in de verte. Met gevoel voor galgen­humor zei ­Ravel over dit deel: ‘réservé à les critiques’, oftewel: ‘gereserveerd voor de critici’. Het derde deel, Scarbo, is genoemd naar een klein, vijandig wezen. Een soort duivelse dwerg, die plotseling verschijnt, ­snelle pirouettes maakt, en net zo snel weer verdwijnt. Zoals de dwerg van omvang, kleur en vorm verandert, zo is ook de muziek grillig en angstaanjagend. De extreme technische moeilijkheidsgraad van dit deel heeft Gaspard de la nuit een mytische status onder pianisten bezorgd.