Nieuwe visie op de passie

Uit het Preludium maandblad april 2017

Preludium

Dit artikel staat in maandblad Preludium april 2017
Neem een abonnement

Sinds 2009 wisselt het Koninklijk Concertgebouworkest de Passionen van Bach om de paar jaar af met een alternatieve, hedendaagse passie. Vandaag klinken twee gloednieuwe visies op het lijdensverhaal.

tekst: Thea Derks

In 2009 trapte de Schotse componist James MacMillan de nieuw traditie af met zijn in opdracht van het orkest gecomponeerde St. John Passion. Hij baseerde deze op de katholieke liturgie en liet zich inspireren door het gregoriaans.

Vier jaar later klonk het oratorium Golgotha van de protestantse Frank Martin, die aanhaakt bij de passies van Bach. Nu staan twee nieuwe oratoria uit andere geloofstradities op het programma: Nasimi-Passion van de Azerbeidzjaanse Franghiz Ali-Zadeh en Mystical Sacrifice van de Serviër Djuro Zivkovic.

Ali-Zadeh vond inspiratie in Azerbeidzjaanse tradities en in de muziek van Bach, Zivkovic baseerde zich op de oosters-orthodoxe metten. ‘Orthodoxe gelovigen zien Christus als een levend persoon’, zegt hij hierover.

Start / pauzeer slideshow

‘Een groot verschil met protestanten en katholieken, die hem en zijn lijdensweg beschouwen als een historische gebeurtenis. Het centrale punt in hun kerken is een dode Christus aan het kruis, in onze gebedshuizen zie je daarentegen iconen van een levende Christus: als baby, als kind, als herrezen uit de dood.

In onze beleving zijn kruisiging en wederopstanding onlosmakelijk met elkaar verbonden. Zij vinden bovendien plaats in het hier en nu.’

Oeroude traditie

Franghiz Ali-Zadeh baseerde haar Nasimi-Passion op leven en lijden van de humanistische dichter Nasimi Imadeddin, die in 1417 op gruwelijke wijze werd terechtgesteld.

‘Hij geldt als onze belangrijkste martelaar’, zegt de componist. ‘Ik haak aan bij de oeroude Azerbeidzjaanse traditie van de shabih, een treurceremonie die in sommige regionen nog altijd wordt uitgevoerd.

Deze bestaat uit mersye, klaagzangen waarbij een solostem en een koor elkaar afwisselen. Daarnaast klinken soera’s uit de Koran – over leven en dood, het betreden van het Paradijs als beloning voor een rechtschapen leven. Maar ik sluit toch voornamelijk aan bij de gangbare Europese traditie.’

Haar lievelingswerk is de Johannes-Passion van Bach, waar ze zelfs een wetenschappelijk artikel aan wijdde. ‘Maar ik werd pas echt tot in het diepst van mijn ziel geraakt door een uitvoering in 2015 in de Dom van Berlijn, onder leiding van de geweldige dirigent Tobias Bromman.’

Haar bewondering klinkt door in enkele collages: ‘Het tweede deel van mijn Nasimi-Passion is een herinnering aan de oorsprong van de passie, waarvan Bach het hoogtepunt vormde. Daar is zijn muziek geheel geïntegreerd in de mijne.

In het intermezzo tussen het vierde en vijfde deel fungeert een koraalcitaat uit Bachs Johannes-Passion als punt van troost vlak voor de eigenlijke executie, gezet op Nasimi’s eigen woorden.’

Eindeloos zoeken

Ook Djuro Zivkovic bewondert Bach: ‘Hij is de hoeksteen van de passiemuziek, met de Matthäus-Passion als absoluut hoogtepunt.’

Toch heeft hij zich in Mystical Sacrifice in het geheel niet door de oude meester laten inspireren: ‘Ik vind dat wij componisten moeten reflecteren op datgene waarin we geloven. Dus als ik orthodox ben en een passie in die traditie wil componeren, kan ik mijn oren niet naar Bach of welke andere componist dan ook laten hangen.

Wanneer je een stuk over de oceaan schrijft, moet je naar de zee gaan en niet in een drukke stad naar muziek van anderen over de zee luisteren. Mijn primaire bron is de metafysica van de orthodoxe dienst gedurende de vastentijd, met de daarbij behorende teksten.’

Het kostte Zivkovic overigens enige maanden tijd om het libretto voor Mystical Sacrifice samen te stellen: ‘Bij de Johannes- of Matthäus-Passion heb je een bestaande tekst, die je volgt als een gedicht. Zoiets bestaat niet in de orthodoxe traditie, en de liturgie van de week is immens.

Ik heb eindeloos gezocht naar geschikte frases om de ervaring van de kruisiging en de herrijzenis invoelbaar te maken. Anders dan Bach gaat het mij niet om het drama van de historische gebeurtenis, maar om de mensheid die getuige is van het lijdensverhaal, zij spreekt tot Christus.

In plaats van beschrijven wil ik beleven. Dat is zowel mystiek als eeuwig, vandaar de titel Mystical Sacrifice.’

De geest van Nasimi

Ali-Zadeh koos voor haar Nasimi-Passion teksten van de Azerbeidzjaanse dichter en prediker Nasimi Imadeddin (1370-1417): ‘Ik bewonder zijn geniale poëzie en zijn moed. Nasimi beschouwde de mens als summum van de schepping, als centrum van het universum.

Aangezien hij is geschapen naar het evenbeeld van God beschikt hij over de sleutel tot de goddelijke waarheid, die hij te allen tijde moet zoeken en uitdragen. De religieuze autoriteiten beschouwden hem als ketter en in 1417 werd hij in Aleppo levend gevild.’

Ze kent zijn poëzie door en door: ‘Op de middelbare school leerden we sommige teksten zelfs uit ons hoofd, vooral diegene die ons aansporen tot het Goede en Ware. Als iemand stuit op onwetendheid en onbegrip, zeggen we nog altijd: “Ontwaak uit je onnozelheid, verricht een goed werk!”

Hij schreef zowel voor iedereen begrijpelijke lyriek als uiterst complexe, quasi versleutelde teksten die door theologen moeten worden geduid. Voor mijn Nasimi-Passion koos ik spirituele verzen.

Terwijl ik componeerde werd zijn graf in Aleppo geschonden en werd de stad platgebombardeerd. Dat heeft me zeer aangegrepen. Soms leek het alsof de geest van Nasimi zelf tot mij sprak.’

Stemmen

Beide componisten zetten naast een koor ook een zangsolist in. Ali-Zadeh koos voor een bariton, Zivkovic voor een tenor. ‘Het was mij meteen duidelijk dat ik een vocale solist zou gebruiken’, zegt hij. ‘Zo kan ik sommige delen van de tekst eruit lichten en transparanter maken.

Wanneer het koor bijvoorbeeld zingt: “Heer ontferm U over ons”, dan spreekt de hele mensheid, maar op andere momenten is het meer individueel, dan zet ik de solist in. Die treedt in enkele gevallen ook op als Christus.’

Voor Ali-Zadeh vertolkt de baritonsolist de stem van Nasimi: ‘In het derde deel herhaalt hij vele malen diens credo: “Ik ben in deze wereld gekomen om de Waarheid te verkondigen, ongeacht alle lijden en moeilijkheden, om de mensen de Waarheid te brengen.”

In het vijfde deel gaat Nasimi in samenspraak met het koor. Hij bezingt onder andere hoe hij zichzelf verbrandde om de Waarheid te verkondigen, het koor noemt hem een onbereikbare heilige, een zon die de wereld verlicht met zijn wijsheid.’

Wijsheid en hoop

Nuchtere westerlingen kijken er misschien van op dat ook dergelijke bewierokende teksten van Nasimi zelf stammen, maar de componist ziet dit anders: ‘Hij beschouwde zichzelf als God, gelijk aan de Schepper.

In zijn gedichten nam hij alle mogelijke situaties onder de loep, bijvoorbeeld hoe degenen die hem tijdens zijn leven niet op waarde wisten te schatten zouden reageren op zijn dood. Hoe ze berouw zouden tonen en alsnog zouden trachten ook maar een straaltje van zijn wijsheid te vinden.’

Gezien de vele oorlogen die onze wereld teisteren, lijkt zijn hoop niet bewaarheid te worden. Ali-Zadeh: ‘Ik wil graag in de mensheid geloven en niet vervallen tot pessimisme, ook al valt mij dat zwaar. Musici moeten ernaar streven de sfeer rondom hen te verbeteren, de mensheid tot eenheid te smeden.’

Zivkovic: ‘Christus was volstrekt onschuldig, maar werd gekruisigd. Toch vroeg hij zelfs aan het kruis vergiffenis voor zijn kwelgeesten. Hij leerde ons dat je nooit kwaad met kwaad moet vergelden, zoals we in onze maatschappij doen.

Sociale rechtvaardigheid bestaat niet, alleen eeuwige gerechtigheid. Dat blijkt wel uit zijn wederopstanding: Christus is nu bij God.’

Bekijk het concertprogramma

Koop kaarten

  1. is de uitgever van Preludium