Wat zijn boventonen?

boventonen

Alle tonen die boven een grondtoon meeklinken. Bepalen timbre of klankkleur.

Wat zijn boventonen?

Luister je naar één toon, dan is wat je daadwerkelijk hoort zelden maar één toon. Bovenop een toon klinken bijna altijd verschillende hogere tonen mee. Dat gaat meestal volgens harmonische (natuurkundige) wetten, bijvoorbeeld een of enkele octaaf/octaven, kwint(en) en terts(en). Op de toon C is de meest gangbare boventonenreeks bijvoorbeeld C-C (octaaf hoger)-G-C (nog een octaaf hoger)-E-G-Bes et cetera (zie afbeelding).

Hoe sterk de verschillende boventonen meeklinken verschilt tussen instrumenten. Ook al hoor je de grondtoon het duidelijkst, de variatie in boventonen bepaalt dat een C op de piano heel anders klinkt dan dezelfde C op een klarinet. Boventonen bepalen het timbre of de klankkleur van een grondtoon, en in het geheel genomen dus van een instrument.

Start / pauzeer slideshow

Hoe worden boventonen gebruikt?

Hoewel je meestal alleen de grondtonen onderscheidt, spelen boventonen vaker een bepalende rol dan je misschien zou denken. Ze bepalen niet alleen het verschil in klank tussen een hobo en een viool, maar ook tussen dezelfde instrumenten onderling. Ook al kan het verschil miniem zijn, geen twee violen klinken precies hetzelfde.

Instrumentbouwers perfectioneren tijdens het hele maakproces alle factoren die voor een zo optimaal mogelijk ‘pakketje’ boventonen zorgen. Waar het de viool betreft, is de 17e-eeuwse vioolbouwer Antonio Stradivari, bouwer van de beroemde Stradivariusviolen, volgens velen nog steeds de beste. Dat betekent weinig meer (maar ook zeker niet minder) dan dat zijn materialen, bouwen en afwerken, violen met de mooiste boventonen opleverde.

Boventonen zijn ook de reden dat bekende deuntjes op een carillon, een klokkenspel, op straat een beetje apart klinken. Dat komt niet omdat klokken onzuiver zijn, maar ze als een van de weinige instrumenten een boventoonreeks hebben die niet harmonisch is opgebouwd. Omdat bijna al onze liedjes wel volgens harmonische regels zijn gecomponeerd, klinken twee of meer klokken samen vaak net een beetje anders dan je gewend bent.

Ga je luisteren naar een orkest, dan krijg je het hele concert lang een demonstratie van de combinatie van vele verschillende instrumenten, en dus vele verschillende klankkleuren. Componisten kiezen vaak heel bewust welk instrument wat speelt. Niet alleen om het bereik of volume van het instrument, maar zeker ook om die klankkleur; en dus om de boventonen.